{"id":3565,"date":"2023-11-27T21:44:45","date_gmt":"2023-11-27T18:44:45","guid":{"rendered":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/?p=3565"},"modified":"2023-11-27T21:44:45","modified_gmt":"2023-11-27T18:44:45","slug":"laiklik","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/2023\/11\/27\/laiklik\/","title":{"rendered":"Cumhuriyet ve laiklik \u00fczerine"},"content":{"rendered":"

Ali Ya\u015far <\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

AKP iktidar\u0131 d\u00f6neminde genel olarak i\u015fbirlik\u00e7i tekelci burjuvazi ve bu tekellerin AKP taraf\u0131ndan do\u011frudan desteklenen kesimleri -be\u015fli \u00e7ete diye adland\u0131r\u0131lan- daha h\u0131zl\u0131 olmak \u00fczere b\u00fcy\u00fcd\u00fc. Madalyonun bir y\u00fcz\u00fc bu artan s\u00f6m\u00fcr\u00fc ve b\u00fcy\u00fcme olurken di\u011fer y\u00fcz\u00fc i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n \u00f6rg\u00fctlerine sald\u0131r\u0131, sendikala\u015fma \u00e7abalar\u0131n\u0131n engellenmesi, politik ya\u015fam\u0131n daha da gerile\u015ftirilmesi oldu. Erdo\u011fan tekellerin temsilcilerine \u201ceskiden grev falan oluyordu, bunlar\u0131 bitirdik\u201d diye seslenebiliyordu. Tekelci burjuvazinin baz\u0131 kesimleri ihalelerde \u201ce\u015fitlili\u011fin\u201d olmamas\u0131ndan arada bir c\u0131l\u0131z sesler \u00e7\u0131kar\u0131p \u015fikayet\u00e7i olsa da, genel olarak hallerinden memnunlard\u0131. Bu yaz\u0131n\u0131n konusu ekonomi olmad\u0131\u011f\u0131ndan iktidar\u0131n uygulad\u0131\u011f\u0131 ekonomi politikalar\u0131na, bunlar \u00fczerine yap\u0131lan tart\u0131\u015fmalara burada girilmeyecek. Ancak b\u00fct\u00fcn bu ekonomik uygulamalara hem tekellerin siyasi gericili\u011fi yo\u011funla\u015ft\u0131rma e\u011filimleri, hem de iktidar\u0131n dini politik olarak kullanma e\u011filimleri e\u015flik etti. Sonu\u00e7 AKP iktidar\u0131n\u0131n devleti ve politik ya\u015fam\u0131 fa\u015fizme do\u011fru ilerletmesi, laiklik kar\u015f\u0131t\u0131 uygulamalar\u0131 kanatlar\u0131 alt\u0131na alarak politik \u0130slam\u2019a alan a\u00e7mas\u0131 oldu. G\u00fcncel politikadan, toplumsal ya\u015fama kadar hemen hemen her alan\u0131 ilgilendiren bu y\u00f6nelim beraberinde ciddi tart\u0131\u015fmalar\u0131 da getiriyor. Burada \u00f6zellikle laikli\u011fe kar\u015f\u0131 at\u0131lan bu ad\u0131mlar\u0131n -laiklikle s\u0131n\u0131rlamadan- cumhuriyetin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tehdit etti\u011fine ili\u015fkin g\u00f6r\u00fc\u015fleri mercek alt\u0131na almaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z. Dergimizin 58. say\u0131s\u0131nda laiklik dosyas\u0131nda geni\u015f bir bi\u00e7imde i\u015flendi\u011fi gibi, cumhuriyetin kurulu\u015fundan bug\u00fcne kadar laiklik uygulamalar\u0131 kendi i\u00e7erisinde sorunlu ve ini\u015fli \u00e7\u0131k\u0131\u015fl\u0131 oldu. Ama tek parti d\u00f6neminde devleti y\u00f6netenlerin temel yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 belirleyen \u201cdini kontrol alt\u0131nda tutma ve y\u00f6netme<\/em>\u201d anlay\u0131\u015f\u0131 oldu ve tarikatlar yasakland\u0131, tekke ve zaviyeler kapat\u0131ld\u0131. CHP\u2019nin kendi i\u00e7erisinde farkl\u0131 e\u011filimler vard\u0131 ve bu gerici kanat sonradan \u201c\u00e7ok partili d\u00f6neme<\/em>\u201d ge\u00e7ildi\u011finde DP olarak \u00f6rg\u00fctlendi.<\/p>\n

Gerek DP d\u00f6neminde gerekse de 1960 darbesi sonras\u0131nda onun devam\u0131 niteli\u011finde \u00f6rg\u00fctlenen AP d\u00f6neminde dini politik m\u00fccadelede kullanma, dini yap\u0131lara kucak a\u00e7ma konusunda benzer bir \u00e7izgi izlediler. Erbakan \u00f6nderli\u011finde \u00f6rg\u00fctlenen \u201cmilli g\u00f6r\u00fc\u015f<\/em>\u201d ise dini gericili\u011fin farkl\u0131 bir kanad\u0131 olarak yoluna devam etti. 12 Eyl\u00fcl askeri fa\u015fist darbesi ise d\u00fczen partilerini kapatt\u0131, ama dinci ve milliyet\u00e7i e\u011filimleri \u201cT\u00fcrk-\u0130slam Sentezi<\/em>\u201d damgas\u0131n\u0131 vurarak resmi politika haline getirdi. Partiler kapat\u0131lm\u0131\u015f ama \u00f6zellikle dinci gericili\u011fin yayg\u0131nla\u015fmas\u0131na kap\u0131lar a\u00e7\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Yeniden \u201c\u00e7ok partili sisteme<\/em>\u201d d\u00f6n\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde \u201cmuhafazakar sa\u011f e\u011filim<\/em>i\u201d Turgut \u00d6zal\u2019\u0131n ANAP\u2019\u0131 b\u00fcnyesine katt\u0131. \u00d6zal, hem darbe \u00f6ncesinde ilan edilen 24 Ocak Kararlar\u0131n\u0131n temsilcisi, hem de darbe d\u00f6neminde uygulay\u0131c\u0131s\u0131, i\u015fbirlik\u00e7i tekellerin has temsilcisi olarak \u00f6zelle\u015ftirme uygulamalar\u0131n\u0131 h\u0131zland\u0131rd\u0131 ve i\u015f\u00e7i ve emek\u00e7i halka ekonomik ve politik olarak sald\u0131rma g\u00f6revini \u00fcstlendi. Kendisi de Nak\u015fibendi tarikat\u0131n\u0131n bir \u00fcyesi olan \u00d6zal d\u00f6neminde tarikatlar ve di\u011fer dini yap\u0131lar toplum i\u00e7erisindeki \u00f6rg\u00fctlenmelerini, hem de ekonomik geli\u015fimlerini devam ettirdiler.<\/p>\n

ANAP sonras\u0131 DYP-SHP koalisyonlar\u0131 d\u00f6neminde tarikatlara ve dini yap\u0131lara kar\u015f\u0131 engelleyici bir tutum al\u0131nmad\u0131, bunlar geli\u015fimlerini s\u00fcrd\u00fcrd\u00fcler. \u00c7iller DYP\u2019si ve Erbakan\u2019\u0131n Fazilet Partisi d\u00f6nemlerinde tarikatlar kendilerini daha g\u00f6r\u00fcn\u00fcr hale getirirken, kendilerini \u201ccumhuriyetin ve laikli\u011fin koruyucusu<\/em>\u201d sayan generallerin 28 \u015eubat Darbesi g\u00fcndeme geldi. May\u0131s 1999\u2019da DSP-MHP-ANAP koalisyonu kuruldu ve bu arada Erbakan\u2019\u0131n Fazilet Partisi b\u00f6l\u00fcnd\u00fc, \u201cMilli G\u00f6r\u00fc\u015f g\u00f6mle\u011fini<\/em>\u201d \u00e7\u0131kard\u0131klar\u0131n\u0131 ilan eden Erdo\u011fan ve G\u00fcl liderli\u011finde AKP kuruldu. 2001 ekonomik krizi ard\u0131ndan 2002\u2019de yap\u0131lan se\u00e7imlerde koalisyon partileri a\u011f\u0131r bir yenilgi al\u0131rken AKP, se\u00e7im sisteminin sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 avantajla %36 oy alarak Meclis \u00e7o\u011funlu\u011funu almay\u0131 ba\u015fard\u0131. AKP iktidar olmu\u015ftu ama devlet i\u00e7erisindeki kadrola\u015fma alan\u0131nda g\u00fc\u00e7l\u00fc de\u011fildi. Devlet i\u00e7erisinde \u00e7ok \u00f6nceden yuvalanm\u0131\u015f olan \u201cG\u00fclencilerle<\/em>\u201d olan ili\u015fkisi ona bu yolu a\u00e7t\u0131 ve b\u00f6ylece ba\u015flang\u0131\u00e7ta kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 yarara dayanan \u201csimbiyotik<\/em>\u201d denilebilecek bir ili\u015fki ba\u015flad\u0131.<\/p>\n

G\u00fclen Cemaati diye adland\u0131r\u0131lan dini toplulu\u011fun tarihi \u201cKom\u00fcnizmle M\u00fccadele Dernekleri<\/em>\u201d gibi eski tarihlere dayan\u0131yorsa da \u00f6zellikle AKP iktidar\u0131 d\u00f6neminde b\u00f6ylece \u00f6n\u00fc iyice a\u00e7\u0131ld\u0131. Erdo\u011fan\u2019\u0131n itiraf etti\u011fi gibi kendilerine \u201cher istedikleri verildi<\/em>\u201d. B\u00f6ylece devlet i\u00e7erisinde \u00f6nemli yerleri tutmay\u0131 ba\u015faran \u201ccemaat<\/em>\u201d iktidar\u0131n fiili orta\u011f\u0131 durumuna geldi. Bu dini \u201ccemaatin<\/em>\u201d nihai hedefi hem b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcmden aslan pay\u0131n\u0131 almak hem de giderek iktidara yerle\u015fmekti ve sonu\u00e7ta kanl\u0131 bir hesapla\u015fman\u0131n ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 darbe giri\u015fimiyle iktidar\u0131 t\u00fcm\u00fcyle alma hamlesi de yapt\u0131. Ard\u0131ndan geli\u015fen s\u00fcre\u00e7 tarikatlarla ve politik \u0130slam\u2019la de\u011fil, cemaatle s\u0131n\u0131rl\u0131 bir hesapla\u015fman\u0131n ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nem oldu. Daha sonraki geli\u015fmeler ise devlet kurumlar\u0131nda zaten belli \u00f6l\u00e7\u00fcde yer edinmi\u015f olan tarikatlar\u0131n -Menzil, Nak\u015fibendi vb.- \u201ccemaatten<\/em>\u201d bo\u015falan yerleri doldurmas\u0131 bi\u00e7iminde geli\u015fti. Bu tarikatlar\u0131n a\u00e7\u0131k\u00e7a ilan etmedikleri, ama zaman zaman \u00e7e\u015fitli vesilelerle a\u00e7\u0131\u011fa vurduklar\u0131, ula\u015fmak istedikleri ana hedefin ise cumhuriyetle gelen kazan\u0131mlar oldu\u011fu bilinmektedir. Erdo\u011fan ‘Minareler s\u00fcng\u00fc, kubbeler mi\u011ffer; camiler k\u0131\u015flam\u0131z, m\u00fcminler asker.’\u00a0demi\u015fti. Politik \u0130slamc\u0131lar cumhuriyeti \u0130slami devlet bi\u00e7iminin yeniden egemen olaca\u011f\u0131 bir \u201cara d\u00f6nem\u201d olarak g\u00f6r\u00fcyor ve bu \u201cparantezi<\/em>\u201d kapatacaklar\u0131n\u0131 iddia ediyorlar. Kas\u0131tlar\u0131 cumhuriyet \u00f6ncesi d\u00f6neme, dinin egemen oldu\u011fu teokratik devlet bi\u00e7imine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr. Hen\u00fcz ortada \u00fczerinde anla\u015f\u0131lm\u0131\u015f bir devlet bi\u00e7imi yoktur, ama din kurallar\u0131n\u0131n egemen olaca\u011f\u0131 konusunda bir tart\u0131\u015fma da yoktur. Ama tarikatlar\u0131n her birinin kendilerine \u00f6zg\u00fc bir \u0130slam yorumu oldu\u011funu da g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutmak gerekir.<\/p>\n

Erdo\u011fan iktidar\u0131 hem dini sonuna kadar kullanan politik yakla\u015f\u0131m\u0131 ve s\u00f6ylemi ile hem de fiilen att\u0131\u011f\u0131 ad\u0131mlarla her birisi art\u0131k holding haline gelmi\u015f dini yap\u0131lar\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a destekliyor ve te\u015fvik ediyor. Menzil, \u0130smail A\u011fa, Nak\u015fibendiler vb. gibi tarikatlar ayn\u0131 zamanda holdingle\u015fmi\u015f durumdad\u0131rlar. \u00d6rne\u011fin Menzil \u015eeyhi\u2019nin \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra onlara ait vak\u0131f g\u00f6r\u00fcn\u00fcml\u00fc Semerkant holding, \u015feyhin \u00fc\u00e7 o\u011flunun anla\u015famamas\u0131 \u00fczerin \u00fc\u00e7e b\u00f6l\u00fcnd\u00fc. Bir taraftan dini yap\u0131lar\u0131 ekonomik olarak desteklemek, di\u011fer yandan sosyal ve politik ya\u015fam\u0131 ad\u0131m ad\u0131m dincile\u015ftirme ad\u0131mlar\u0131 atmak Erdo\u011fan iktidar\u0131 i\u00e7in ola\u011fan uygulamalar oldu. Bunlar \u00fczerine k\u0131sa bir hat\u0131rlatma yap\u0131lacak olursa: \u0130mam Hatip Okullar\u0131 yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131, Ayasofya ibadete a\u00e7\u0131ld\u0131, k\u0131l\u0131\u00e7l\u0131 hutbeler sahnelendi, adli y\u0131l a\u00e7\u0131l\u0131\u015flar\u0131 Diyanet \u0130\u015fleri Ba\u015fkan\u0131\u2019n\u0131n kat\u0131l\u0131m\u0131yla \u201cKur\u2019an tilaveti<\/em>\u201d ile yap\u0131lmaya ba\u015fland\u0131, Kur\u2019an kurslar\u0131 yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131, \u00c7ADES projesiyle okullara imam atanmaya ba\u015fland\u0131, m\u00fcft\u00fclere nikah k\u0131yma yetkisi tan\u0131nd\u0131, orduda ve poliste dini yap\u0131lar etkin bir bi\u00e7imde devreye sokuldu, 4 A\u011fustos 2023\u2019teki Cuma Hutbesinde mesai ve okul saatlerinin Cuma namaz\u0131na g\u00f6re ayarlanmas\u0131 istendi, bu saatlerde al\u0131\u015f veri\u015f yapman\u0131n haram oldu\u011fu ilan edildi, Kobane davas\u0131na Diyanet\u2019in m\u00fcdahil olmas\u0131 y\u00f6n\u00fcnde ad\u0131m at\u0131ld\u0131. Diyanet \u0130\u015fleri Ba\u015fkan\u0131 saray\u0131n fetvac\u0131s\u0131 gibi \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flad\u0131. \u00d6len tarikat \u015feyhlerinin cenaze t\u00f6renleri devlet ba\u015fkanlar\u0131n\u0131n t\u00f6renlerini g\u00f6lgede b\u0131rak\u0131r oldu. Ekonomide duvara toslama ger\u00e7ekle\u015fse de halk \u201cdinin emri<\/em>\u201d anlam\u0131na gelen \u201cnas<\/em>\u201d masallar\u0131 ile b\u00fcy\u00fck sermayenin soygununa g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte faize kar\u015f\u0131 olmakla temellenen demagoji ile raz\u0131 edilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131.<\/p>\n

Laikli\u011fe ayk\u0131r\u0131 uygulamalar\u0131n bu bi\u00e7imde yayg\u0131nla\u015fmas\u0131 ve e\u011fitimden sosyal ya\u015fama, devlet kurumlar\u0131ndan yarg\u0131ya ve hukuka kadar toplumun neredeyse t\u00fcm g\u00f6zeneklerine s\u0131zmas\u0131 baz\u0131 sol ve ulusalc\u0131 \u00e7evrelerde \u015fu sorunun s\u0131kl\u0131kla sorulmas\u0131n\u0131 beraberinde getiriyor: 29 Ekim 1923\u2019te kurulan cumhuriyetten bug\u00fcn geriye ne kald\u0131? Art\u0131k bir cumhuriyetimiz var m\u0131? \u00dclke \u0130slam\u2019\u0131n egemen oldu\u011fu bir y\u00f6netim bi\u00e7imi ile mi y\u00f6netiliyor? Bu sorular ve bu sorulara politik \u0130slam\u2019\u0131n yay\u0131lmas\u0131na ili\u015fkin verilen yan\u0131tlar uzay\u0131p gidiyor. Bu tart\u0131\u015fmalar\u0131n i\u00e7eri\u011fini ve kapsam\u0131n\u0131 anlamak i\u00e7in \u00f6ne \u00e7\u0131km\u0131\u015f baz\u0131 \u00f6rnekleri burada aktarmak, daha sonra yap\u0131lacak irdelemeye yard\u0131mc\u0131 olacakt\u0131r. \u00d6rne\u011fin eski CHP milletvekilli\u011fi ve bakanl\u0131k yapm\u0131\u015f Fikri Sa\u011flar \u015f\u00f6yle yaz\u0131yor: \u201c\u2026 emperyalizme kar\u015f\u0131 sava\u015fm\u0131\u015f ve ayd\u0131nlanma devrimleriyle\u00a0<\/em>\u00e7a\u011fda\u015f, laik, demokratik, sosyal hukuk devleti<\/em><\/strong>\u00a0<\/em>niteli\u011fine kavu\u015fmu\u015f\u00a0<\/em>T\u00fcrkiye Cumhuriyeti,<\/em><\/strong>\u00a0<\/em>y\u00fcz\u00fcnc\u00fc y\u0131l\u0131nda bir \u0130slam \u00fclkesi haline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcl\u00fcyor.<\/em>\u201d[1]<\/a><\/p>\n

Yine eski CHP milletvekili ve emekli m\u00fcft\u00fc Gani A\u015f\u0131k\u2019\u0131n tespitleri de \u015funlar: \u201cGenel se\u00e7im ve cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 se\u00e7iminin kaybedilmesiyle ivme h\u0131zland\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc kaybedilen cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 de\u011fil, Cumhuriyetin kendisiydi\u2026 \u0130hvanc\u0131 iktidar\u0131n kutsal hedefinin Cumhuriyeti sonland\u0131rmak oldu\u011funun habercisi o kadar \u00e7ok ki ciltlere s\u0131\u011fmaz.<\/em>\u201d[2]<\/a><\/p>\n

Laiklik ve cumhuriyet konusunda epeyce yaz\u0131s\u0131 bulunan, uydurma bir su\u00e7la tutuklan\u0131p cezaevine konulan, Tele 1 Genel Yay\u0131n Y\u00f6netmeni Merdan Yanarda\u011f, \u0130stanbul Belediye Ba\u015fkan\u0131 ve CHP liderli\u011fi i\u00e7in kollar\u0131 s\u0131vam\u0131\u015f olan Ekrem \u0130mamo\u011flu\u2019nun \u201cT\u00fcrkiye i\u00e7in yeniden<\/em>\u201d yaz\u0131s\u0131n\u0131 de\u011ferlendirirken, \u201c\u0130mamo\u011flu\u2019nun yaz\u0131s\u0131n\u0131n en temel yanl\u0131\u015f\u0131, T\u00fcrkiye\u2019de rejimin b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde de\u011fi\u015fti\u011finin fark\u0131nda olmamas\u0131d\u0131r. Yaz\u0131da \u0130slamo-fa\u015fist bir rejim kurma giri\u015fiminden, Cumhuriyet kurumlar\u0131n\u0131n ve laikli\u011fin tasfiye edilmesinden hi\u00e7 s\u00f6z edilmiyor<\/em>\u201d[3]<\/a> demektedir.<\/p>\n

Keza ba\u015fka bir \u00f6rnek de a\u015fa\u011f\u0131daki yakla\u015f\u0131md\u0131r. A. Tarano\u011flu zarf ve mazruf -zarf ve i\u00e7indeki- \u00f6rne\u011finden yola \u00e7\u0131karak \u015f\u00f6yle diyor:<\/p>\n

\u201cT\u00fcrkiye Cumhuriyeti \u2018zarf\u0131n\u0131n\u2019 i\u00e7indeki mektubun esas\u0131 LAI\u0307KLI\u0307K!.. Cumhuriyet devriminde en g\u00f6ze \u00e7arpan husus \u2018kad\u0131n devrimi\u2019 gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Ama kad\u0131na modern k\u0131yafetten, se\u00e7me se\u00e7ilme hakk\u0131na kadar sa\u011flananlardan tutun, en ba\u015fta saltanat ve hilafetin kald\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n, e\u011fitimin birle\u015ftirilmesinin, saat-takvim-\u00f6l\u00e7\u00fclerin de\u011fi\u015fmesinin, Medeni Kanun\u2019un, tek e\u015flili\u011fin, harf devriminin, \u015fapka-k\u0131yafet kanununun ve t\u00fcm benzerlerinin alt\u0131ndaki zemin laikliktir. Laiklik, nehrin iki yakas\u0131n\u0131 birle\u015ftiren k\u00f6pr\u00fc… \u00d6teki devrimler bu k\u00f6pr\u00fcn\u00fcn \u00fcst\u00fcndekiler… K\u00f6pr\u00fc y\u0131k\u0131l\u0131rsa \u00fcst\u00fcndekiler de nehirde bo\u011fulur.<\/em>\u201d[4]<\/a><\/p>\n

Halkevleri Genel Ba\u015fkan\u0131 \u015e. Mertt\u00fcrk ise kendisiyle yap\u0131lan bir s\u00f6yle\u015fide laiklikle s\u0131n\u0131rl\u0131 kalmayan bir \u00e7er\u00e7evede de\u011ferlendirmeler yap\u0131yor ve dini uygulamalarla ilgili \u015funlar\u0131 dile getiriyor: \u201cAnayasas\u0131nda \u2018laiktir\u2019 yazan bir \u0130slam devleti oldu T\u00fcrkiye Cumhuriyeti<\/em>\u201d. Kendisiyle bu ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 ta\u015f\u0131yan s\u00f6yle\u015fide Mertt\u00fcrk\u2019\u00fcn \u201ca\u00e7\u0131klamalar\u0131n\u0131zda laiklik talebini \u00f6zellikle vurguluyorsunuz. Laiklik T\u00fcrkiye i\u00e7in sizce neden bu kadar \u00f6nemli?<\/em>\u201d sorusuna verdi\u011fi yan\u0131tta <\/strong>laiklik kar\u015f\u0131t\u0131 uygulamalar i\u00e7in vurgulad\u0131\u011f\u0131 geli\u015fmeler \u015funlar:<\/p>\n

\u201c\u00c7\u00fcnk\u00fc iktidar dini kullanarak, dinsel referanslar vererek bug\u00fcn \u00fclkemizin bir\u00e7ok sorununun \u00fcst\u00fcn\u00fc \u00f6rtmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. \u00d6rne\u011fin kad\u0131n erkek e\u015fitsizli\u011fini, LGBT\u0130+ ayr\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131, i\u015f\u00e7ilerin s\u00f6m\u00fcr\u00fc ko\u015fullar\u0131n\u0131, i\u015f cinayetlerini \u2018F\u0131trat, kader\u2019 gibi kavramlar\u0131 kullanarak ve hatta \u00e7ocuk istismar\u0131n\u0131 bile dini referans vererek normalle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor.<\/em>\u00a0Bir taraf\u0131 d\u0131\u015flayarak bast\u0131r\u0131yor bir taraf\u0131 da yoksullu\u011fu, s\u00f6m\u00fcr\u00fcy\u00fc ya\u015famas\u0131na ra\u011fmen dini referanslarla i\u00e7ermeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Bu arada patron zenginle\u015fmeye devam ediyor. Yani alttakine din, iman, \u00fcsttekine han hamam d\u00fczeni h\u00fck\u00fcm s\u00fcr\u00fcyor. Dolay\u0131s\u0131yla bu \u00fclkenin ger\u00e7ek sorunlar\u0131 konu\u015fulup \u00e7\u00f6z\u00fcme kavu\u015fturulacaksa bu dini referanslarla yap\u0131lamaz.<\/em>\u00a0Tam da bu y\u00fczden t\u00fcm toplumsal ya\u015fam ve \u00fcretim ili\u015fkileri dinin egemenli\u011finden ar\u0131nd\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. Laiklik sadece geleneksel olarak kendini laik ya da sek\u00fcler diye tan\u0131mlayan kesimler i\u00e7in de\u011fil, b\u00fct\u00fcn kad\u0131nlar i\u00e7in, b\u00fct\u00fcn emek\u00e7iler i\u00e7in, b\u00fct\u00fcn ezilenler i\u00e7in nefes almak kadar ya\u015famsald\u0131r.<\/em>\u201d[5]<\/a><\/p>\n

Bu al\u0131nt\u0131lar \u00e7o\u011falt\u0131labilir. G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, bu tart\u0131\u015fmalarda iktidar\u0131n att\u0131\u011f\u0131 ad\u0131mlar konusunda duyulan hakl\u0131 kayg\u0131lar, bu ad\u0131mlar\u0131n sonu\u00e7lar\u0131 gibi pek \u00e7ok veri, endi\u015felerin dile getirilmesi olarak yer al\u0131yor. Al\u0131nt\u0131lar\u0131n baz\u0131lar\u0131ndan da a\u00e7\u0131k\u00e7a anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi, bu kayg\u0131 ve endi\u015feleri dile getirenlerin bir k\u0131sm\u0131, cumhuriyetin ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131 s\u00fcrecinin tamamland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcr\u00fcyor. Ama buna ili\u015fkin ileri s\u00fcr\u00fclen olgulara yak\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda tart\u0131\u015fmada egemen olan tutumun genellikle cumhuriyetin nitelikleri \u00fczerine oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclebiliyor. Say\u0131lan bu nitelikler ortadan kald\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda veya zedelendi\u011finde geride bir cumhuriyetin kalmad\u0131\u011f\u0131, kalmayabilece\u011fi yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n genel kabul g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc anla\u015f\u0131l\u0131yor.<\/p>\n

Ku\u015fkusuz cumhuriyet e\u015fittir laiklik yakla\u015f\u0131m\u0131 yanl\u0131\u015ft\u0131r ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczde laik de demokratik de olmayan pek \u00e7ok cumhuriyet bulunmaktad\u0131r. Erdo\u011fan iktidar\u0131 da cumhuriyetin niteliklerini tarif eden anayasan\u0131n ilk d\u00f6rt maddesine dokunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrebilmektedir. \u0130ktidar\u0131n nitelikleri tarif edilen bug\u00fcnk\u00fc cumhuriyete ve laikli\u011fe kar\u015f\u0131 ad\u0131mlar\u0131 genellikle bir oldu bitti niteli\u011findeki yukar\u0131da \u00f6rnekleri verilen fiili ad\u0131mlar oldu. Yani hukuksal olarak cumhuriyete dokunulmam\u0131\u015f, cumhuriyet bir k\u0131l\u0131f olarak korunmu\u015f, ama cumhuriyetin niteli\u011fini ad\u0131m ad\u0131m de\u011fi\u015ftirme yoluna girilmi\u015ftir. Dinciler cumhuriyetin s\u0131n\u0131fsal niteli\u011fini tart\u0131\u015fmamaktad\u0131r. \u0130lgin\u00e7tir cumhuriyetin a\u011f\u0131r darbeler ald\u0131\u011f\u0131n\u0131, hatta art\u0131k olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyenlerde b\u00fcy\u00fck sermayenin, yani tekellerin i\u015f\u00e7i ve emek\u00e7i halk \u00fczerindeki egemenli\u011fini \u00fczerinde y\u00fckseldi\u011fini tart\u0131\u015fmamaktad\u0131r.<\/p>\n

Peki \u00e7\u00f6z\u00fcm nedir sorusunun kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 ise politik \u00e7evrelerin ideolojik e\u011filimlerine g\u00f6re de\u011fi\u015fmektedir. D\u00fczen i\u00e7i muhalefet \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc AKP \u00f6ncesine d\u00f6n\u00fc\u015fte g\u00f6r\u00fcyor. Yani bir nevi restorasyon program\u0131. K\u0131sacas\u0131 ileri s\u00fcr\u00fclen kayg\u0131 ve endi\u015feler hakl\u0131, ancak bu s\u00fcre\u00e7ten nas\u0131l \u00e7\u0131k\u0131labilece\u011fine ili\u015fkin \u00f6neriler b\u00fcy\u00fck sermayenin s\u0131n\u0131fsal egemenli\u011fine uygundur. Sol ve ilerici muhalefet ad\u0131na tek adam y\u00f6netiminin att\u0131\u011f\u0131 ad\u0131mlara kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kanlar ise laiklik ve demokratikle\u015fme sorununu ayr\u0131 mecralarda ilerleyen sorunlar gibi ele almaktad\u0131r. \u00dclkenin emperyalizme ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131, i\u015fbirlik\u00e7i b\u00fcy\u00fck burjuvazinin \u00f6zellikle ABD\u2019nin \u201c\u0131l\u0131ml\u0131 \u0130slam<\/em>\u201d projelerinde oynad\u0131\u011f\u0131 rol, bu rol\u00fcn AKP iktidar\u0131 ile -BOP, GOP- kazand\u0131\u011f\u0131 ivme, b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n laiklik ve cumhuriyet \u00fczerindeki olumsuz etkilerine ya de\u011finilmemekte ya da buna gerekli \u00f6nem verilmemektedir. Bunlar \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc k\u00f6kl\u00fc demokratikle\u015fmede, halk\u0131n egemen oldu\u011fu bir demokraside ve sosyalizmde oldu\u011funu ya g\u00f6rmemektedir ya da g\u00f6rmek istememektedir.<\/p>\n

Oysa \u00fclkenin i\u00e7inde bulundu\u011fu durum, cumhuriyet ve laiklik sorununu \u00fclkenin tekellerin egemenli\u011finden kurtularak, k\u00f6kl\u00fc ve tam bir demokratikle\u015fme sorunu b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7inde ele almay\u0131 ve \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc oradan geli\u015ftirmeyi, ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k ili\u015fkilerine son vermeyi zorunlu k\u0131l\u0131yor. Dahas\u0131 ve en \u00f6nemlisi demokrasi ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler m\u00fccadelesine i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n \u00f6nderlik etmesi ve emek\u00e7i kitlelerin onun arkas\u0131nda toplanmas\u0131 gerekti\u011fi, bu de\u011fi\u015fimin k\u00f6kl\u00fc bir alt \u00fcst olu\u015fla ger\u00e7ekle\u015fmesi gerekti\u011fi do\u011fal olarak bu yakla\u015f\u0131mlarda yer alm\u0131yor. Ama onlar\u0131n yakla\u015f\u0131mlar\u0131nda yer almayan bu yol, i\u015f\u00e7i ve emek\u00e7i halk\u0131n egemenli\u011fine dayanan bir demokrasiye uzanan, oradan s\u0131n\u0131flar\u0131n ve s\u00f6m\u00fcr\u00fcn\u00fcn ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131na uzanan yoldur.<\/p>\n

Yeniden vurgulamak gerekir ki cumhuriyet tart\u0131\u015fmalar\u0131 laiklik sorununa indirgenemez, tekellerin egemenli\u011findeki bir laik cumhuriyet \u201c\u00e7\u00f6z\u00fcm\u201d olarak halk\u0131n \u00f6n\u00fcne getirilemez.<\/p>\n

 <\/p>\n

\u00dclkede Cumhuriyet<\/strong><\/p>\n

Ulusal Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n kazan\u0131lmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan uzun olmayan bir s\u00fcre\u00e7 i\u00e7erisinde, ba\u015flar\u0131nda M. Kemal\u2019in oldu\u011fu sava\u015f\u0131 \u00f6rg\u00fctleyen ve y\u00f6neten kadro, temsilcisi olduklar\u0131, birikimi a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak ticaret sermayesine dayanan T\u00fcrk burjuvazisinin \u00e7\u0131karlar\u0131na en uygun bi\u00e7im olaca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesiyle saltanat\u0131 ve hilafeti kald\u0131rm\u0131\u015f, cumhuriyeti ilan etmi\u015fti.<\/p>\n

Cumhuriyetle birlikte soya dayanan padi\u015fahl\u0131k iktidar\u0131 son bulmu\u015f, \u00fclke padi\u015fah\u0131n \u201cm\u00fclk\u00fc<\/em>\u201d olmaktan \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015f, daha \u00f6nce \u201ckulluk ve \u00fcmmet<\/em>\u201d gibi s\u0131fatlarla adland\u0131r\u0131lan halk kitlelerini bu niteliklerden ar\u0131nd\u0131rm\u0131\u015f, y\u00f6netimi belirleme yetkisi pratikte \u00f6yle olmasa da, hukuksal ve bi\u00e7imsel olarak \u00f6zg\u00fcr vatanda\u015flara verilmi\u015ftir. Bunun anlam\u0131 \u015fudur ki; cumhuriyet y\u00f6netimi monar\u015filerin \u00f6rne\u011finde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi yetkisini ilahi bir g\u00fc\u00e7ten, kandan ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrmez. Yeni cumhuriyet y\u00f6netimi demokratik olmayan ama dini denetim alt\u0131na alan bir laikli\u011fe sahip, burjuvazinin ve onunla ittifak halindeki gerici s\u0131n\u0131flar\u0131n otoriter bir y\u00f6netimi olarak \u015fekillenmi\u015fti. Bu devlet milli burjuvazi ve merkezi feodaliteyle birlik halinde olmayan toprak a\u011falar\u0131 koalisyonunun egemenli\u011fine dayan\u0131yordu. Yap\u0131lan pek \u00e7ok reform genel olarak \u00fclkenin tarihsel kazan\u0131mlar\u0131 oldu. Bug\u00fcn tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n merkezine \u201ccumhuriyetin kazan\u0131mlar\u0131n\u0131<\/em>\u201d koyanlar, ba\u015fta laiklik olmak \u00fczere bu tarihsel \u201ckazan\u0131mlar\u0131n<\/em>\u201d tasfiye edilmesine y\u00f6nelik ad\u0131mlar\u0131 temel sorun olarak g\u00f6rmektedirler.<\/p>\n

Cumhuriyet ve laiklik \u00fczerine yap\u0131lan tart\u0131\u015fmalarda s\u0131k\u00e7a at\u0131fta bulunulan konu anayasan\u0131n\u00a0ikinci maddesidir. Bu madde \u015f\u00f6yledir; \u201cT\u00fcrkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, milli dayan\u0131\u015fma ve adalet anlay\u0131\u015f\u0131 i\u00e7inde, insan haklar\u0131na sayg\u0131l\u0131, Atat\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fine ba\u011fl\u0131, ba\u015flang\u0131\u00e7ta belirtilen temel ilkelere dayanan,\u00a0demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devletidir.<\/em>\u201d\u00a0Yaz\u0131n\u0131n \u00f6nceki sayfalar\u0131nda yer alan al\u0131nt\u0131lardan da anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi, baz\u0131 ulusalc\u0131, solcu vb. \u00e7evreler taraf\u0131ndan cumhuriyetin art\u0131k ba\u015fta laiklik olmak \u00fczere bu maddede belirtilen niteliklerinin kalmad\u0131\u011f\u0131 vurgulan\u0131yor ve e\u011fitim, kad\u0131n haklar\u0131, yasalarda geriye do\u011fru yap\u0131lmak istenen baz\u0131 de\u011fi\u015fiklikler nedeniyle, sorunu olmu\u015f bitmi\u015f olarak de\u011ferlendiren baz\u0131 kesimlerce de art\u0131k bir \u201ccumhuriyetimizin olmad\u0131\u011f\u0131<\/em>\u201d ileri s\u00fcr\u00fclebiliyor.<\/p>\n

Tarihsel olarak daha \u00f6nce farkl\u0131 bi\u00e7imlerde g\u00fcndeme gelmi\u015f olsa da B\u00fcy\u00fck Frans\u0131z Devrimi cumhuriyet y\u00f6netiminin, burjuvazinin egemen oldu\u011fu burjuva demokrasisi ile ayn\u0131 anlama geldi\u011fini genel olarak kabul ettirmi\u015ftir. Ancak bu iki kavram farkl\u0131 \u00f6zellikler ta\u015f\u0131maktad\u0131r. \u00a0Bug\u00fcn d\u00fcnya \u00fczerinde hepsi i\u00e7in demokrasiye sahip oldu\u011fu iddia edilemeyecek y\u00fczden fazla cumhuriyet ad\u0131 ta\u015f\u0131yan devlet bulunmaktad\u0131r. \u0130ran \u0130slam Cumhuriyeti, Afganistan Cumhuriyeti, \u00c7in halk Cumhuriyeti vb. adland\u0131rmalar bu ayr\u0131\u015fman\u0131n somut \u00f6rnekleri durumundad\u0131r. Bu nedenle ba\u015fta T\u00fcrkiye\u2019nin politik geli\u015fimi olmak \u00fczere cumhuriyet \u00fczerine yap\u0131lacak olan tart\u0131\u015fmalar belirli tarihsel bir anda, somut geli\u015fmeler \u00fczerine yap\u0131lacak, s\u0131n\u0131rlar\u0131 iyi belirlenmi\u015f bir tart\u0131\u015fma olarak y\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde do\u011fru bir zemine oturtulabilir.<\/p>\n

 <\/p>\n

Ge\u00e7mi\u015f, bug\u00fcn ve gelecek<\/strong><\/p>\n

Bug\u00fcnlerde 100. y\u0131l\u0131na giren T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin d\u00fcn\u00fc, cumhuriyet \u00f6ncesi an\u0131msat\u0131lacak olursa mutlak monar\u015fi, me\u015fruti monar\u015fi, feodal ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k ili\u015fkileridir. Cumhuriyetin ilan\u0131ndan bug\u00fcne ge\u00e7en s\u00fcre\u00e7 ise baz\u0131 \u00e7evrelerin i\u00e7eri\u011fi, kalk\u0131\u015f var\u0131\u015f noktalar\u0131 tart\u0131\u015fmal\u0131 olsa da ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc gibi, \u201ccumhuriyetle demokrasiyi bulu\u015fturamam\u0131\u015f<\/em>\u201d bir cumhuriyettir. Cumhuriyetin yakla\u015f\u0131k son \u00e7eyrek y\u00fczy\u0131l\u0131na AKP iktidar\u0131 damga vurmu\u015ftur. AKP iktidar\u0131n\u0131n dini \u00f6ne \u00e7\u0131karan uygulamalar\u0131 beraberinde cumhuriyet ve onunla birlikte laiklik tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 g\u00fcndeme getirmektedir. Ku\u015fkusuz AKP\u2019nin tek marifeti dincili\u011fi toplumda daha fazla \u00f6ne \u00e7\u0131karan, g\u00f6r\u00fcn\u00fcr k\u0131lan yakla\u015f\u0131m\u0131 de\u011fildir. AKP ayn\u0131 zamanda kendi \u201cyanda\u015f burjuvazisine<\/em>\u201d ihalelerle, te\u015fviklerle, vergi indirimleri ile b\u00fcy\u00fck karlar sa\u011flayarak, dayand\u0131\u011f\u0131 egemen s\u0131n\u0131f temellerini de geni\u015fletmeyi hedeflemi\u015ftir ve bunda da \u015fimdilik g\u00f6r\u00fcnen o ki ba\u015far\u0131l\u0131 olmu\u015ftur. Sadece onlarla s\u0131n\u0131rl\u0131 olmayan \u201cbe\u015fli \u00e7ete<\/em>\u201d bunun somut bir \u00f6rne\u011fi durumundad\u0131r. Tarikatlar\u0131n vak\u0131flar halinde \u00f6rg\u00fctlenmesi ve hat\u0131r\u0131 say\u0131l\u0131r bir sermayeye h\u00fckmetmesi de unutulmamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Cumhuriyet \u00f6ncesi ile bug\u00fcn\u00fcn cumhuriyeti aras\u0131nda ortak bir nokta var m\u0131d\u0131r? Bu soruya tek ortak nokta, her ikisinde de \u00fcst s\u0131n\u0131flar\u0131n, yani s\u00f6m\u00fcr\u00fcc\u00fc egemen s\u0131n\u0131flar\u0131n egemenli\u011finin bulunmas\u0131d\u0131r yan\u0131t\u0131 verilebilir. Cumhuriyet \u00f6ncesinde iktidarda olanlar merkezi saray aristokrasisi, yerel feodal aristokrasi, a\u011falard\u0131r. Me\u015frutiyet sonras\u0131na c\u0131l\u0131zda olsa as\u0131l olarak ticaret sermayesine dayanan T\u00fcrk burjuvazisi de iktidara ortak olmu\u015ftur.<\/p>\n

Cumhuriyet sonras\u0131nda ise milli T\u00fcrk burjuvazisi, onunla ittifak halindeki bir b\u00f6l\u00fcm toprak a\u011falar\u0131 iktidar\u0131n yeni sahipleridir. Bu burjuvazi s\u00fcre\u00e7 i\u00e7erisinde b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015f, emperyalizm ile i\u015f birli\u011fine y\u00f6nelmi\u015f ve tekelle\u015fmi\u015ftir. Cumhuriyet bug\u00fcn egemen olan i\u015fbirlik\u00e7i tekelci burjuvazidir. AKP\u2019de kendisini destekleyen tekelci burjuva kesimlerinin iktidar\u0131n\u0131 temsil etmektedir. AKP iktidar\u0131 d\u00f6neminde bu burjuvazi \u00f6zelle\u015ftirme vurgunuyla, ihaleler yoluyla, vergi aff\u0131 ve indirimleriyle, \u201cgarantili kar\u201d y\u00f6ntemleriyle iyice palazlanm\u0131\u015f ve g\u00fc\u00e7lenmi\u015ftir. Bu burjuva kesimlerin ne fa\u015fist bir rejim kurulmas\u0131na ne de kurulmas\u0131 ba\u015far\u0131l\u0131rsa bu rejimde dini uygulamalara bir itirazlar\u0131 bulunmamaktad\u0131r.<\/p>\n

AKP iktidar\u0131 sadece devlet g\u00fcc\u00fcyle de\u011fil, ayn\u0131 zamanda kendisini destekleyen sermaye gruplar\u0131 eliyle sendikal \u00f6rg\u00fctlenmeleri da\u011f\u0131tmay\u0131, i\u015f\u00e7iler aras\u0131nda tarikat ili\u015fkilerini yayg\u0131nla\u015ft\u0131rmay\u0131, bu yolla toplumun t\u00fcm g\u00f6zeneklerine s\u0131zmay\u0131 ve emek\u00e7i kitleleri dinin uyu\u015fturan gericili\u011fiyle teslim almay\u0131 istemektedir. Sendika d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131 i\u015fbirlik\u00e7i tekelci burjuvazinin ortak e\u011filimiyken, tavr\u0131n\u0131 AKP\u2019yi desteklemekten yana a\u00e7\u0131k\u00e7a koymu\u015f kesimler bu konuda bir ad\u0131m daha atmakta, tarikatlara kap\u0131y\u0131 aralamaktad\u0131rlar. Yani AKP ve yanda\u015flar\u0131n\u0131n bir zamanlar \u00e7ok ele\u015ftirdi\u011fi \u201ctoplum m\u00fchendisli\u011fi\u201d etkin bir bi\u00e7imde devreye sokulmu\u015f durumdad\u0131r. Yoksullu\u011fun keyfi ve se\u00e7meli yard\u0131mlarla y\u00f6netilmesi AKP iktidar\u0131n\u0131n temel uygulamalar\u0131ndan birisidir. \u0130taat ve biat eden kitleler istenmektedir. Din bu ama\u00e7la daha fazla kullan\u0131lmakta ve devreye sokulmaktad\u0131r.\u00a0 Cumhuriyetin bug\u00fcn\u00fc, kurum olarak hilafet ve saltanat d\u0131\u015fta tutulursa, cumhuriyet \u00f6ncesinde var olan baz\u0131 niteliklerin yeniden canland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 uygulamalarla donat\u0131lmak istenmektedir. \u0130ktidar, Diyanet \u0130\u015fleri Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131 adeta bir \u015eeyh-\u00fcl \u0130slaml\u0131k kurumu gibi \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rma y\u00f6n\u00fcnde uygulamalar i\u00e7erisindedir. Dinin toplumda daha fazla egemenlik kurmas\u0131yla, k\u0131s\u0131tl\u0131 da olsa hala var olan demokratik hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin b\u00fct\u00fcn\u00fcyle ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131 ama\u00e7lanmakta, fa\u015fist bir rejim kurma yolunda mesafe al\u0131nmak istenmektedir. Fiilen \u00f6yle olmasa da anayasadaki laik ve demokratik cumhuriyet diye vurgulanan nitelik, yine i\u015fbirlik\u00e7i b\u00fcy\u00fck sermayenin egemen oldu\u011fu, emperyalizme ba\u011f\u0131ml\u0131 dinci-fa\u015fist bir cumhuriyete d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmek istenmektedir.<\/p>\n

Gericili\u011fi g\u00fc\u00e7lendirmek i\u00e7in at\u0131lan b\u00fct\u00fcn bu ad\u0131mlar burada baz\u0131lar\u0131na yer verdi\u011fimiz ulusalc\u0131, solcu, ilerici, cumhuriyet\u00e7i baz\u0131 kesimlerde \u201ccumhuriyete sahip \u00e7\u0131kma<\/em>\u201d e\u011filimleri ve m\u00fccadelesinin konusu olmaktad\u0131r. Bu tart\u0131\u015fma ve e\u011filimlere devrimci sosyalizmin ilgisiz kalmas\u0131 elbette beklenemez. Ancak o tart\u0131\u015fmalarda s\u00f6z konusu olan sermayenin egemenli\u011fi \u00fczerinde y\u00fckselen bir cumhuriyettir ve bu durum neye, nelere sahip \u00e7\u0131k\u0131laca\u011f\u0131na ili\u015fkin bir ayr\u0131\u015fmay\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak g\u00fcndeme getirmek zorundad\u0131r.<\/p>\n

Bug\u00fcn laiklik, demokratik haklar ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler g\u00fcncel politik m\u00fccadelenin konusu ve savunulmas\u0131 gereken nitelikler olarak \u00f6ne \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Ama \u015furas\u0131 a\u00e7\u0131k olmal\u0131d\u0131r ki; s\u0131n\u0131f egemenli\u011fine dayal\u0131, burjuvazinin egemenli\u011finde bir cumhuriyet devrimci sosyalizmin ama\u00e7 olarak savunmas\u0131 gereken bir nitelik de\u011fildir. Cumhuriyetin d\u00fcn\u00fcn\u00fc ve bug\u00fcn\u00fcn\u00fc ba\u011flayan temel ortak nokta, onun y\u00f6netici s\u0131n\u0131flar\u0131n bile\u015fimi ve s\u0131n\u0131f niteli\u011fi de\u011fi\u015fmi\u015f olsa da toplumun az\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131 olu\u015fturan s\u00f6m\u00fcr\u00fcc\u00fc egemen s\u0131n\u0131flar\u0131n diktat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Bug\u00fcn cumhuriyet ve laiklik tart\u0131\u015fmalar\u0131 cumhuriyetin s\u0131n\u0131f niteli\u011fini de\u011fi\u015ftirmek i\u00e7in do\u011frudan i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 ve onun m\u00fcttefiki olacak olan emek\u00e7i s\u0131n\u0131flar\u0131n iktidar m\u00fccadelesine ba\u011flanarak y\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde do\u011fru bir zemine oturtulabilir. Bu ayn\u0131 zamanda cumhuriyetin gelece\u011fi sorunudur.<\/p>\n

 <\/p>\n

Antik Roma\u2019dan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze <\/strong><\/p>\n

Cumhuriyet y\u00f6netimleri \u00fczerine s\u00f6ylenilenlerin yerli yerine oturmas\u0131 i\u00e7in cumhuriyet ve onun s\u0131n\u0131fsal \u00f6zellikleri \u00fczerine k\u0131sa bir tarihsel hat\u0131rlatma yapmak yararl\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n

Antik Yunan demokrasi tarihinde \u00f6nemli bir yer tutmakla birlikte y\u00f6netim bi\u00e7imine \u00f6zel olarak cumhuriyet ad\u0131 verilmemi\u015fti. Yunan demokrasisi k\u00f6le sahiplerinin egemenli\u011fine dayanan, \u00f6zg\u00fcr yurtta\u015flar\u0131n bor\u00e7 vb. nedenlerle zaman zaman k\u00f6le durumuna d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc bir demokrasiye sahipti. Tarihte cumhuriyet kavram\u0131n\u0131n ilk kullan\u0131m\u0131n\u0131 antik Roma\u2019da g\u00f6r\u00fcyoruz. M\u00d6 529\u2019da krall\u0131\u011f\u0131n devrilmesi ile ba\u015flayan ve M\u00d6 27 y\u0131l\u0131na kadar s\u00fcren y\u00f6netim bi\u00e7imi cumhuriyet d\u00f6nemi olarak tan\u0131mlanmaktad\u0131r. Roma, iki kons\u00fcl\u00fcn ba\u015fkanl\u0131k etti\u011fi bir senato taraf\u0131ndan y\u00f6netilirdi. Krall\u0131k d\u00f6neminin soylular\u0131 olan Patriciler egemen s\u0131n\u0131f olarak y\u00f6netimi ellerinde tutmaktayd\u0131. \u00d6zg\u00fcr yurtta\u015flardan olu\u015fan plepler alt s\u0131n\u0131f\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r. K\u00f6leler ise zaten b\u00fct\u00fcn\u00fcyle yok say\u0131lmaktad\u0131r. Roma cumhuriyeti, kolayca anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere s\u0131n\u0131f egemenli\u011fine dayanan bir cumhuriyettir ve k\u00f6le sahipleri ile k\u00f6leler aras\u0131ndaki m\u00fccadele toplumun temel \u00e7eli\u015fkisi durumundad\u0131r. Bunun yan\u0131 s\u0131ra asiller s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131 olu\u015fturan particilerle, \u00f6zg\u00fcr halk kesimlerini olu\u015fturan plepler aras\u0131nda da, zaman zaman epeyce \u00e7alkant\u0131l\u0131 hale gelen politik bir m\u00fccadele bulunmaktad\u0131r. Roma cumhuriyeti \u00e7e\u015fitli a\u015famalardan ge\u00e7erek giderek imparatorlu\u011fa d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f, cumhuriyet tarihe kar\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

1789\u2019daki b\u00fcy\u00fck Frans\u0131z devrimi ile kurulan cumhuriyet ise, krall\u0131\u011f\u0131n ve aristokrasinin y\u00f6netimine son vererek egemenli\u011fi hukuksal ve bi\u00e7imsel olarak yurtta\u015flara vermi\u015ftir. Frans\u0131z cumhuriyeti de kendi i\u00e7erisinde pek \u00e7ok a\u015famadan ge\u00e7mi\u015f olmakla birlikte onun temel \u00f6zelli\u011fi geli\u015fip g\u00fc\u00e7lenen burjuvazinin s\u0131n\u0131f egemenli\u011fine dayanmas\u0131yd\u0131. Bu burjuvazi \u201ct\u00fcm halk\u0131n temsilcisi\u201d pozisyonunu kazanarak ve geni\u015f kitlelerin deste\u011fini alarak krall\u0131\u011f\u0131n, soylulu\u011fun ve kilisenin egemenli\u011fine son vermi\u015fti. Sonradan Napolyon diktat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc ile, 1815 sonras\u0131nda restorasyon d\u00f6nemi ve krall\u0131\u011fa d\u00f6n\u00fc\u015f ya\u015fansa da insan haklar\u0131 evrensel bildirgesi ve cumhuriyet y\u00f6netimi ile giderek yoksullar\u0131 ve kad\u0131nlar\u0131 d\u0131\u015flayarak laik ve demokratik cumhuriyetlerin temellerini atm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Fransa\u2019n\u0131n s\u0131n\u0131f m\u00fccadelelerin en a\u00e7\u0131k politik bi\u00e7imlere b\u00fcr\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc \u00fclke olmas\u0131 1871\u2019de Paris Kom\u00fcn\u00fcnde bir kez daha g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Kom\u00fcn\u00fcn en \u00f6nemli politik sonu\u00e7lar\u0131ndan birisi ku\u015fkusuz proletarya diktat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn ilk uygulamas\u0131 olmas\u0131d\u0131r. Bunun anlam\u0131, kom\u00fcn\u00fcn burjuva cumhuriyetinden farkl\u0131 olarak proletaryan\u0131n egemen oldu\u011fu bir cumhuriyetin m\u00fcmk\u00fcn olabilece\u011fini g\u00f6stermesidir. Frans\u0131z cumhuriyeti bilindi\u011fi gibi \u00f6nemli tarihsel ve sosyal olaylar nedeniyle birinci, ikinci ve devam eden nitelemelerle de an\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

\u00c7arl\u0131k Rusya\u2019s\u0131nda ise otokrasiye kar\u015f\u0131 demokratik bir cumhuriyet m\u00fccadelesi RSD\u0130P\u2019in (Rus Sosyal Demokrat \u0130\u015f\u00e7i Partisi) asgari program\u0131nda yer ald\u0131 ve Bol\u015feviklerin ajitasyonunda 1917 \u015eubat Devrimine kadar \u00f6nemli bir yer tuttu. \u015eubat devriminde iktidar\u0131n s\u0131n\u0131fsal niteli\u011finin de\u011fi\u015fmesiyle -iktidar aristokrasiden burjuvaziye ge\u00e7ti- i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n yoksul k\u00f6yl\u00fcl\u00fckle iktidar\u0131 almas\u0131 g\u00fcndeme gelmi\u015ftir. Osmanl\u0131\u2019n\u0131n son d\u00f6nemi ise, otokrasiye kar\u015f\u0131 m\u00fccadele me\u015fruti monar\u015fi kazan\u0131m\u0131 ile sonu\u00e7land\u0131. Meclis-i Mebusan me\u015fruiyet d\u00f6neminin g\u00fcd\u00fck parlamentosu olarak tarihteki yerini ald\u0131.<\/p>\n

Bu k\u0131sa \u00f6zetten de anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi, sermayenin egemenli\u011findeki cumhuriyetler burjuvazinin s\u0131n\u0131f egemenli\u011fine dayanan y\u00f6netim bi\u00e7imleridir ve s\u0131kl\u0131kla burjuvazinin s\u0131n\u0131f egemenli\u011finin en eksiksiz ve ola\u011fan bi\u00e7imi olarak tan\u0131mlanm\u0131\u015flard\u0131r. Cumhuriyet y\u00f6netimleri e\u011fer demokratik niteliklere sahipseler \u00f6z\u00fc gere\u011fi, yani me\u015fruiyetini vatanda\u015ftan almas\u0131 niteli\u011fi ile laiktirler. Burjuvazinin s\u0131n\u0131f egemenli\u011fine dayanan ola\u011fan bir burjuva cumhuriyetinde \u00fclke hukuki olarak anayasa ile belirlenmi\u015f kurumlar taraf\u0131ndan y\u00f6netilir ve h\u00fck\u00fcmetler se\u00e7imler yoluyla i\u015f ba\u015f\u0131na gelir ve ayr\u0131l\u0131r. Hukukun \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc, kuvvetler ayr\u0131m\u0131, y\u00f6netenlerin, y\u00f6netme s\u00fcrelerinin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n belirlenmi\u015f olmas\u0131 bu cumhuriyetlerin temel ilkelerindendir. Demokratik hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler anayasa ve yasalarca g\u00fcvence alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r ve keyfi olarak ask\u0131ya al\u0131namaz veya y\u00fcr\u00fcrl\u00fckten kald\u0131r\u0131lamaz. Ama pratikte i\u015flerin b\u00f6yle y\u00fcr\u00fcmedi\u011finin <\/strong>pek \u00e7ok \u00f6rne\u011fi bulunmaktad\u0131r. \u0130talya\u2019da, Almanya\u2019da fa\u015fizm \u00f6ncesi y\u00f6netimler demokratik hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri budayarak, ask\u0131ya alarak fa\u015fist diktat\u00f6rl\u00fcklerin \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7m\u0131\u015flard\u0131r. Demokratik cumhuriyetleri otokrasi, fa\u015fist vb. diktat\u00f6rl\u00fcklerden ay\u0131ran temel k\u0131stas da budur. Tarihsel olarak kan\u0131tland\u0131\u011f\u0131 gibi, i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f ise, kapitalizmin egemenli\u011fine son vererek, cumhuriyetin s\u0131n\u0131fsal karakterini k\u00f6kl\u00fc bir bi\u00e7imde de\u011fi\u015ftirmi\u015f, sosyalist bir cumhuriyetin kurulabilece\u011fini fiilen g\u00f6stermi\u015ftir.<\/p>\n

Her s\u0131n\u0131f egemenli\u011fi bir diktat\u00f6rl\u00fckt\u00fcr. Burjuvazinin -serbest rekabet d\u00f6nemi ve tekel d\u00f6nemi- egemenli\u011findeki bir cumhuriyet de burjuvazinin s\u0131n\u0131f egemenli\u011finin en a\u00e7\u0131k ve geli\u015fmi\u015f bi\u00e7imini ifade eder. Burjuvazinin s\u0131n\u0131f egemenli\u011finin bi\u00e7imi -yani devletin bi\u00e7imi- demokratik bir cumhuriyet olabilece\u011fi gibi, fa\u015fist bir diktat\u00f6rl\u00fck de olabilir. Feodalitenin egemen oldu\u011fu d\u00f6nemlerde feodal aristokrasinin s\u0131n\u0131f hakimiyeti bi\u00e7imi bir kral\u0131n egemenli\u011findeki mutlak monar\u015fi olabildi\u011fi gibi, i\u00e7 m\u00fccadelenin geli\u015fmesi sonucu parlamento vb. bir organ\u0131n varl\u0131\u011f\u0131nda me\u015fruti monar\u015fi de olabiliyordu.<\/p>\n

 <\/p>\n

Cumhuriyet ve laiklik m\u00fccadelesinin baz\u0131 sorunlar\u0131<\/strong><\/p>\n

\u00c7er\u00e7evesi burjuva laiklik anlay\u0131\u015f\u0131 ve cumhuriyetin \u201ckazan\u0131mlar\u0131\u201d ile s\u0131n\u0131rlanm\u0131\u015f bir laiklik tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n dine kar\u015f\u0131 politik m\u00fccadeleyi \u00f6ne \u00e7\u0131karmas\u0131 nedeniyle laikler ve anti-laikler b\u00f6l\u00fcnmesini derinle\u015ftirdi\u011fi, kazan\u0131lmas\u0131 gereken i\u015f\u00e7i ve emek\u00e7i kesimlerini gericili\u011fin manevralar\u0131na terk etti\u011fi g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Oysa i\u015f\u00e7i ve emek\u00e7i kitlelerin somut ve acil taleplerinden yola \u00e7\u0131kan, i\u015fbirlik\u00e7i tekelci burjuvazinin tasfiyesini, \u00fclkenin demokratikle\u015ftirilmesi ve laikle\u015ftirilmesi hedefleyen bir \u00e7izgiyi izlemek, geni\u015f emek\u00e7i kitlelerini kazanmak i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131yor.<\/p>\n

Sorun ancak bu \u015fekilde \u00fclkenin i\u015f\u00e7i ve emek\u00e7ilerinin b\u00fcy\u00fck sermayenin egemenli\u011finden kurtulmas\u0131, ondan g\u00fc\u00e7 alan siyasi ve dini gericili\u011fin tasfiye edilmesi sorununa ba\u011flanabilir. Yani sorun i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 ve emek\u00e7i kitlelerin, genel olarak halk y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131n\u0131n demokrasi ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck m\u00fccadelesinin halk\u0131n egemenli\u011fine dayal\u0131 demokratik bir cumhuriyet ve \u00fclke kurma m\u00fccadelesi sorunudur. Bu m\u00fccadele demokratik bir zemine sahiptir ve cumhuriyetin kendisinin veya niteliklerinin kaybedilmekte oldu\u011fundan kayg\u0131 duyanlar\u0131n da kat\u0131labilecekleri bir platforma sahiptir.<\/p>\n

Ge\u00e7mi\u015fte cumhuriyeti ve laikli\u011fi savunma ad\u0131na yap\u0131lan \u201ccumhuriyet mitingleri<\/em>\u201dnden \u00e7\u0131kar\u0131lacak \u00f6nemli bir sonu\u00e7 varsa, o sonu\u00e7 halk\u0131 laikler ve anti-laikler olarak b\u00f6lmeye hizmet edecek bir \u00e7izginin halk aras\u0131nda b\u00f6l\u00fcnmeyi derinle\u015ftirmesi ve emek\u00e7i kitlelerin \u00f6nemli bir kesimini gericili\u011fin propagandas\u0131na ve manevralar\u0131na teslim etmi\u015f olmas\u0131 olmal\u0131d\u0131r. Bu nedenle dinle ideolojik m\u00fccadelenin yerine politik m\u00fccadeleyi ge\u00e7irmek yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131 kan\u0131tlanm\u0131\u015f bir tecr\u00fcbe olarak hat\u0131rlanmal\u0131d\u0131r. Bu t\u00fcr b\u00f6l\u00fcnmenin gericili\u011fin i\u015fine yarad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilenlerin ba\u015f\u0131nda Erdo\u011fan gelmektedir. Erdo\u011fan\u2019\u0131n se\u00e7im d\u00f6nemi propagandas\u0131nda bu ayr\u0131\u015fmay\u0131 derinle\u015ftirmek \u00f6nemli bir yer tuttu ve burjuva muhalefetinin \u00f6rne\u011fin ba\u015f \u00f6rt\u00fcs\u00fc ile ilgili yakla\u015f\u0131m\u0131nda oldu\u011fu gibi, bu konuda att\u0131\u011f\u0131 her ad\u0131m\u0131 da \u201ckendisine verilmi\u015f goll\u00fck bir pas<\/em>\u201d olarak de\u011ferlendirdi.<\/p>\n

Bug\u00fcn m\u00fccadeleyi AKP iktidar\u0131n\u0131n laiklik kar\u015f\u0131t\u0131 uygulamalar\u0131 ile s\u0131n\u0131rl\u0131 bir \u00e7er\u00e7evede ele al\u0131p, eskiye d\u00f6nme ile s\u0131n\u0131rlayanlar devrimci bir tutuma sahip de\u011fildirler. Bu kesimlerin halk s\u0131n\u0131f ve tabakalar\u0131na yak\u0131n olanlar\u0131 sadece ideolojik ve politik ikna y\u00f6ntemleri ile demokratik bir harekete kazan\u0131lamazlar. Onlar\u0131 olabildi\u011fi kadar\u0131n\u0131 devrimci, demokratik bir harekete kazanacak olan, bu konuda ortaya \u00e7\u0131kacak bir \u00e7ekim ve m\u00fccadele merkezi olacak olan i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 \u00f6nderli\u011findeki bir emek\u00e7i hareketi olacakt\u0131r. Bunun nedeni a\u00e7\u0131k olmal\u0131d\u0131r: her b\u00fcy\u00fck politik sorun kitlelerin kullanaca\u011f\u0131 zor yoluyla bir sonuca ba\u011flan\u0131r ve \u00e7\u00f6z\u00fclebilir. B\u00f6yle bir yolun a\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmek bu harekete kat\u0131lmakta teredd\u00fct eden kesimleri de i\u00e7ine \u00e7ekme olana\u011f\u0131na sahip olacakt\u0131r.<\/p>\n

\u0130ktidar\u0131n dini referanslara her ge\u00e7en g\u00fcn daha fazla sar\u0131lmas\u0131, tarikatlar\u0131n faaliyetleri ilerici, devrimci ve sosyalist \u00e7evrelerde \u201cdincilerle<\/em>\u201d hemen politik m\u00fccadeleye giri\u015fme e\u011filimlerini k\u0131\u015fk\u0131rtmakta ve beslemektedir. Oysa dinden etkilenen kesimlerin ezici \u00e7o\u011funlu\u011funu i\u015f\u00e7i ve emek\u00e7iler olu\u015fturmaktad\u0131r. Bu durumda onlar i\u00e7erisinde tarikatlar\u0131n \u00e7ocuklara, kad\u0131nlara yapt\u0131klar\u0131 yanl\u0131\u015fl\u0131klara ve haks\u0131zl\u0131klara g\u00f6z yummayan, ama ayn\u0131 zamanda olgun ve sab\u0131rl\u0131 bir ayd\u0131nlatma \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6nem kazanmaktad\u0131r. Bu \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n merkezine de emek\u00e7i kitlelerin somut talep ve istekleri oturmak, m\u00fccadele i\u00e7erisindeki kitleleri i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131z politik bilincine do\u011fru geni\u015fletmek, y\u00fcr\u00fct\u00fclen \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n verimini art\u0131racak, sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n daha etkili g\u00f6r\u00fcnmesini sa\u011flayacakt\u0131r. Bu yol tutuldu\u011funda i\u015f\u00e7i ve emek\u00e7ilere laikli\u011fin savunulmas\u0131n\u0131n neden \u00f6nemli oldu\u011fu da daha kolay ve etkili olarak anlat\u0131labilecek, dinci \u00e7evrelerin sosyalist i\u015f\u00e7ilerle, dinden etkilenen i\u015f\u00e7i kesimleri aras\u0131na kurmak istedikleri barikat\u0131 par\u00e7alamak daha kolay olacakt\u0131r.<\/p>\n

 <\/p>\n

[1]<\/a>\u00a0 Sa\u011flar, F. (2023) \u201cCumhuriyet Tehlikede ama Beyler Egolar\u0131n\u0131 B\u00fcy\u00fctmekte\u201d, Birg\u00fcn<\/em>, https:\/\/www.birgun.net\/makale\/cumhuriyet-tehlikede-ama-beyler-egolarini-buyutmekte-450796<\/p>\n

[2]<\/a> A\u015f\u0131k, G. (2023) \u201cDeve kini Cumhuriyeti teslim ald\u0131\u201d, Cumhuriyet, https:\/\/www.cumhuriyet.com.tr\/yazarlar\/olaylar-ve-gorusler\/deve-kini-cumhuriyeti-teslim-aldi-2102224<\/strong><\/p>\n

[3]<\/a> Yanarda\u011f, M. \u201cY\u00f6n duygusunu yitirmek\u201d, Birg\u00fcn<\/em>, https:\/\/www.birgun.net\/makale\/yon-duygusunu-yitirmek-458941<\/p>\n

[4]<\/a> Tartano\u011flu, A. (2022) \u201c\u2019Kimsesizlerin kimsesi\u2019 Cumhuriyet\u2019in \u2018kimsesi\u2019 yok mu?\u201d, https:\/\/www.add.org.tr\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/CUMHURIYETIN-KIMSESI-.pdf<\/p>\n

[5]<\/a> \u00a0K\u0131sadalga (2022) \u201cHalkevleri Genel Ba\u015fkan\u0131 Mertt\u00fcrk: \u2018Kimse eskiyi \u00f6vmesin, 20 y\u0131l sonra ba\u015fa d\u00f6nelim demesin\u2019\u201d, https:\/\/kisadalga.net\/haber\/detay\/halkevleri-genel-baskani-mertturk-kimse-eskiyi-ovmesin-20-yil-sonra-basa-donelim-demesin_49172<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ali Ya\u015far   AKP iktidar\u0131 d\u00f6neminde genel olarak i\u015fbirlik\u00e7i tekelci burjuvazi ve bu tekellerin AKP taraf\u0131ndan do\u011frudan desteklenen kesimleri -be\u015fli \u00e7ete diye adland\u0131r\u0131lan- daha h\u0131zl\u0131 olmak \u00fczere b\u00fcy\u00fcd\u00fc. Madalyonun bir y\u00fcz\u00fc bu artan s\u00f6m\u00fcr\u00fc ve b\u00fcy\u00fcme olurken di\u011fer y\u00fcz\u00fc i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n \u00f6rg\u00fctlerine sald\u0131r\u0131, sendikala\u015fma \u00e7abalar\u0131n\u0131n engellenmesi, politik ya\u015fam\u0131n daha da gerile\u015ftirilmesi oldu. Erdo\u011fan tekellerin temsilcilerine \u201ceskiden grev falan oluyordu, bunlar\u0131 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":3566,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_themeisle_gutenberg_block_has_review":false,"footnotes":""},"categories":[626,627,290],"tags":[649,639,628,423],"class_list":["post-3565","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-61-sayi-guz-2023","category-100-yilin-bakiyesi","category-ali-yasar","tag-ali-yasar","tag-cumhuriyetin-100-yili","tag-cumhuriyet","tag-laiklik"],"yoast_head":"\nCumhuriyet ve laiklik \u00fczerine<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/2023\/11\/27\/laiklik\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"tr_TR\" \/>\n<meta property=\"og:locale:alternate\" content=\"en_EN\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Cumhuriyet ve laiklik \u00fczerine\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Ali Ya\u015far   AKP iktidar\u0131 d\u00f6neminde genel olarak i\u015fbirlik\u00e7i tekelci burjuvazi ve bu tekellerin AKP taraf\u0131ndan do\u011frudan desteklenen kesimleri -be\u015fli \u00e7ete diye adland\u0131r\u0131lan- daha h\u0131zl\u0131 olmak \u00fczere b\u00fcy\u00fcd\u00fc. Madalyonun bir y\u00fcz\u00fc bu artan s\u00f6m\u00fcr\u00fc ve b\u00fcy\u00fcme olurken di\u011fer y\u00fcz\u00fc i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n \u00f6rg\u00fctlerine sald\u0131r\u0131, sendikala\u015fma \u00e7abalar\u0131n\u0131n engellenmesi, politik ya\u015fam\u0131n daha da gerile\u015ftirilmesi oldu. Erdo\u011fan tekellerin temsilcilerine \u201ceskiden grev falan oluyordu, bunlar\u0131 […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/2023\/11\/27\/laiklik\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Teori ve Eylem\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/teoriveeylem\/\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2023-11-27T18:44:45+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/teoriveeylem.net\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/06_Ali-Yasar.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"840\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"560\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:creator\" content=\"@teoriveeylem\" \/>\n<meta name=\"twitter:site\" content=\"@teoriveeylem\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Yazan:\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Tahmini okuma s\u00fcresi\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"25 dakika\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/teoriveeylem.net\\\/tr\\\/2023\\\/11\\\/27\\\/laiklik\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/teoriveeylem.net\\\/tr\\\/2023\\\/11\\\/27\\\/laiklik\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"admin\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/teoriveeylem.net\\\/tr\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/413054853585ad4d138f2f331dfd177c\"},\"headline\":\"Cumhuriyet ve laiklik \u00fczerine\",\"datePublished\":\"2023-11-27T18:44:45+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/teoriveeylem.net\\\/tr\\\/2023\\\/11\\\/27\\\/laiklik\\\/\"},\"wordCount\":5934,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/teoriveeylem.net\\\/tr\\\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/teoriveeylem.net\\\/tr\\\/2023\\\/11\\\/27\\\/laiklik\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/teoriveeylem.net\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2023\\\/11\\\/06_Ali-Yasar.jpg\",\"keywords\":[\"ali ya\u015far\",\"cumhuriyetin 100. y\u0131l\u0131\",\"cumhuriyet\",\"laiklik\"],\"articleSection\":[\"61. Say\u0131 \\\/ G\u00fcz 2023\",\"100 Y\u0131l\u0131n Bakiyesi\",\"Ali Ya\u015far\"],\"inLanguage\":\"tr-TR\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/teoriveeylem.net\\\/tr\\\/2023\\\/11\\\/27\\\/laiklik\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/teoriveeylem.net\\\/tr\\\/2023\\\/11\\\/27\\\/laiklik\\\/\",\"name\":\"Cumhuriyet ve laiklik \u00fczerine\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/teoriveeylem.net\\\/tr\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/teoriveeylem.net\\\/tr\\\/2023\\\/11\\\/27\\\/laiklik\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/teoriveeylem.net\\\/tr\\\/2023\\\/11\\\/27\\\/laiklik\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/teoriveeylem.net\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2023\\\/11\\\/06_Ali-Yasar.jpg\",\"datePublished\":\"2023-11-27T18:44:45+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/teoriveeylem.net\\\/tr\\\/2023\\\/11\\\/27\\\/laiklik\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"tr-TR\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/teoriveeylem.net\\\/tr\\\/2023\\\/11\\\/27\\\/laiklik\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"tr-TR\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/teoriveeylem.net\\\/tr\\\/2023\\\/11\\\/27\\\/laiklik\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/teoriveeylem.net\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2023\\\/11\\\/06_Ali-Yasar.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/teoriveeylem.net\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2023\\\/11\\\/06_Ali-Yasar.jpg\",\"width\":840,\"height\":560},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/teoriveeylem.net\\\/tr\\\/2023\\\/11\\\/27\\\/laiklik\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Anasayfa\",\"item\":\"https:\\\/\\\/teoriveeylem.net\\\/tr\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Cumhuriyet ve laiklik \u00fczerine\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/teoriveeylem.net\\\/tr\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/teoriveeylem.net\\\/tr\\\/\",\"name\":\"Teori ve Eylem\",\"description\":\"\u00dc\u00e7 Ayl\u0131k Sosyalist Teori ve Politika Dergisi\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/teoriveeylem.net\\\/tr\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/teoriveeylem.net\\\/tr\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"tr-TR\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/teoriveeylem.net\\\/tr\\\/#organization\",\"name\":\"Teori ve Eylem\",\"url\":\"https:\\\/\\\/teoriveeylem.net\\\/tr\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"tr-TR\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/teoriveeylem.net\\\/tr\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/teoriveeylem.net\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2022\\\/12\\\/400x400-1.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/teoriveeylem.net\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2022\\\/12\\\/400x400-1.jpg\",\"width\":400,\"height\":400,\"caption\":\"Teori ve Eylem\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/teoriveeylem.net\\\/tr\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/teoriveeylem\\\/\",\"https:\\\/\\\/x.com\\\/teoriveeylem\",\"https:\\\/\\\/www.instagram.com\\\/teoriveeylem\\\/\"]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/teoriveeylem.net\\\/tr\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/413054853585ad4d138f2f331dfd177c\",\"name\":\"admin\",\"url\":\"https:\\\/\\\/teoriveeylem.net\\\/tr\\\/author\\\/admin\\\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Cumhuriyet ve laiklik \u00fczerine","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/2023\/11\/27\/laiklik\/","og_locale":"tr_TR","og_type":"article","og_title":"[:tr]Cumhuriyet ve laiklik \u00fczerine[:] - Teori ve Eylem","og_description":"Ali Ya\u015far   AKP iktidar\u0131 d\u00f6neminde genel olarak i\u015fbirlik\u00e7i tekelci burjuvazi ve bu tekellerin AKP taraf\u0131ndan do\u011frudan desteklenen kesimleri -be\u015fli \u00e7ete diye adland\u0131r\u0131lan- daha h\u0131zl\u0131 olmak \u00fczere b\u00fcy\u00fcd\u00fc. Madalyonun bir y\u00fcz\u00fc bu artan s\u00f6m\u00fcr\u00fc ve b\u00fcy\u00fcme olurken di\u011fer y\u00fcz\u00fc i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n \u00f6rg\u00fctlerine sald\u0131r\u0131, sendikala\u015fma \u00e7abalar\u0131n\u0131n engellenmesi, politik ya\u015fam\u0131n daha da gerile\u015ftirilmesi oldu. Erdo\u011fan tekellerin temsilcilerine \u201ceskiden grev falan oluyordu, bunlar\u0131 […]","og_url":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/2023\/11\/27\/laiklik\/","og_site_name":"Teori ve Eylem","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/teoriveeylem\/","article_published_time":"2023-11-27T18:44:45+00:00","og_image":[{"width":840,"height":560,"url":"https:\/\/teoriveeylem.net\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/06_Ali-Yasar.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"admin","twitter_card":"summary_large_image","twitter_creator":"@teoriveeylem","twitter_site":"@teoriveeylem","twitter_misc":{"Yazan:":false,"Tahmini okuma s\u00fcresi":"25 dakika"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/2023\/11\/27\/laiklik\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/2023\/11\/27\/laiklik\/"},"author":{"name":"admin","@id":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/#\/schema\/person\/413054853585ad4d138f2f331dfd177c"},"headline":"Cumhuriyet ve laiklik \u00fczerine","datePublished":"2023-11-27T18:44:45+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/2023\/11\/27\/laiklik\/"},"wordCount":5934,"publisher":{"@id":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/2023\/11\/27\/laiklik\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/teoriveeylem.net\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/06_Ali-Yasar.jpg","keywords":["ali ya\u015far","cumhuriyetin 100. y\u0131l\u0131","cumhuriyet","laiklik"],"articleSection":["61. Say\u0131 \/ G\u00fcz 2023","100 Y\u0131l\u0131n Bakiyesi","Ali Ya\u015far"],"inLanguage":"tr-TR"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/2023\/11\/27\/laiklik\/","url":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/2023\/11\/27\/laiklik\/","name":"Cumhuriyet ve laiklik \u00fczerine","isPartOf":{"@id":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/2023\/11\/27\/laiklik\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/2023\/11\/27\/laiklik\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/teoriveeylem.net\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/06_Ali-Yasar.jpg","datePublished":"2023-11-27T18:44:45+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/2023\/11\/27\/laiklik\/#breadcrumb"},"inLanguage":"tr-TR","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/2023\/11\/27\/laiklik\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"tr-TR","@id":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/2023\/11\/27\/laiklik\/#primaryimage","url":"https:\/\/teoriveeylem.net\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/06_Ali-Yasar.jpg","contentUrl":"https:\/\/teoriveeylem.net\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/06_Ali-Yasar.jpg","width":840,"height":560},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/2023\/11\/27\/laiklik\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Anasayfa","item":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Cumhuriyet ve laiklik \u00fczerine"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/#website","url":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/","name":"Teori ve Eylem","description":"\u00dc\u00e7 Ayl\u0131k Sosyalist Teori ve Politika Dergisi","publisher":{"@id":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"tr-TR"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/#organization","name":"Teori ve Eylem","url":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"tr-TR","@id":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/teoriveeylem.net\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/400x400-1.jpg","contentUrl":"https:\/\/teoriveeylem.net\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/400x400-1.jpg","width":400,"height":400,"caption":"Teori ve Eylem"},"image":{"@id":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/teoriveeylem\/","https:\/\/x.com\/teoriveeylem","https:\/\/www.instagram.com\/teoriveeylem\/"]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/#\/schema\/person\/413054853585ad4d138f2f331dfd177c","name":"admin","url":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/author\/admin\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3565","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3565"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3565\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3567,"href":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3565\/revisions\/3567"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3566"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3565"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3565"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/teoriveeylem.net\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3565"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}