<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Arif Ko\u015far<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n G\u0130R\u0130\u015e<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Alman fa\u015fizmi \u00fczerine say\u0131s\u0131z belgesel ve kitapta Nazi partisinin kurucular\u0131na, onlar\u0131n fikirlerine ve \u00f6zellikle iktidar olduktan sonra yapt\u0131klar\u0131na odaklan\u0131l\u0131r, bunlar belge ve tan\u0131klarla anlat\u0131l\u0131r. Ger\u00e7ekten Nazilerin \u00e7o\u011fu \u0131rk\u00e7\u0131 ve antisemitti. \u201cAlman \u0131rk\u0131n<\/em>\u201d \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne, Yahudilerin onu zay\u0131flatan zehirli bir \u0131rk oldu\u011funa inan\u0131yorlard\u0131. Versay Antla\u015fmas\u0131 ile Almanlar\u0131n a\u015fa\u011f\u0131land\u0131\u011f\u0131n\u0131, ulusal onurlar\u0131n\u0131n ayaklar alt\u0131na al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlard\u0131. Bu anlat\u0131ya g\u00f6re Naziler \u0131rk\u00e7\u0131, anti-liberal, devlet\u00e7i, militer ideolojileri ile, kitlelerde zaten var olan gizli antisemitizmi a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karm\u0131\u015f, onlar\u0131n deste\u011fini almay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015f, b\u00f6ylece iktidar olmu\u015ftu. 1929 krizi, rekorlar k\u0131ran enflasyon, i\u015fsizlik ancak toplumsal manzarada yer alan \u00f6\u011feler olarak bu anlat\u0131da kendine yer bulabilirdi. Baz\u0131 kapitalistlerin Nazilere deste\u011fi de halk\u0131n deste\u011finden pek farkl\u0131 say\u0131lmazd\u0131. Ne de olsa kapitalist de son tahlilde bir bireydi. \u0130ktidara gelen fa\u015fizm olsa olsa bir hastal\u0131kt\u0131 ve ifadesini sapk\u0131n ki\u015fili\u011fi, narsizmi, iktidar h\u0131rs\u0131, siyasal rakiplerini yok etmesi, katliamlar\u0131 ve soyk\u0131r\u0131m\u0131 ile Hitler\u2019de buluyordu.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Freud’un ilk ku\u015fak \u00f6\u011frencilerinden Wilhelm Reich, \u00fcnl\u00fc kitab\u0131 Fa\u015fizmin Kitle Ruhu Anlay\u0131\u015f\u0131<\/em>\u2019nda fa\u015fizmi, \u201cen katk\u0131s\u0131z bi\u00e7imiyle, s\u0131radan orta s\u0131n\u0131f insan\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn ak\u0131ld\u0131\u015f\u0131 ruhsal tepkilerinin toplam\u0131<\/em>\u201d olarak tan\u0131mlad\u0131.[1]<\/a> Irk\u00e7\u0131 nefretin siyasal kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n fa\u015fizm oldu\u011funu ileri s\u00fcren Reich\u2019e g\u00f6re, d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir yan\u0131nda \u0131rksal \u00f6nyarg\u0131lar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131, fa\u015fizmin uluslararas\u0131 bir fenomen oldu\u011funu g\u00f6steriyor. Bu evrenselli\u011fin kayna\u011f\u0131 ise her insan\u0131n sahip oldu\u011fu \u201cbilin\u00e7alt\u0131<\/em>\u201d. \u201cIrk\u00e7\u0131 \u00f6\u011freti, bedensel bo\u015falma g\u00fc\u00e7s\u00fczl\u00fc\u011f\u00fc \u00e7eken insan\u0131n ki\u015fili\u011finde d\u0131\u015favuran dirimsel bir hastal\u0131kt\u0131r.<\/em>\u201d[2]<\/a><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Fa\u015fist ideoloji ile bilin\u00e7alt\u0131 korku ve g\u00fcd\u00fcler aras\u0131nda kurulan ili\u015fkinin bu indirgemeci hali, psikanalitik y\u00f6ntemi toplum bilimlerine kabaca boca etme ile s\u0131n\u0131rl\u0131 bir hata de\u011fil. Reich\u2019in y\u00f6ntemini as\u0131l sorunlu k\u0131lan \u015fey fa\u015fizmi bireyin herhangi bir \u00f6zelli\u011fine indirgemesidir. Bu bireyci metodoloji ile fa\u015fizm, bilin\u00e7alt\u0131 g\u00fcd\u00fcler mevzu bahis olmasa bile, buhran i\u00e7indeki bireyin eylemi, k\u00f6t\u00fcc\u00fcl do\u011fas\u0131, \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 ya da iktidar h\u0131rs\u0131 ile a\u00e7\u0131kland\u0131.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Bireylerin tek tek \u201cbenimsedikleri<\/em>\u201d varsay\u0131lan k\u00fclt\u00fcr, ideoloji, ulusal karakter ya da kitle psikolojisi ile fa\u015fizmi a\u00e7\u0131klamak da analize daha sosyolojik bir g\u00f6r\u00fcn\u00fcm kazand\u0131rman\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7emez. Bu yakla\u015f\u0131mlardan birinde, fa\u015fizm, devlete k\u00f6r\u00fc k\u00f6r\u00fcne ba\u011fl\u0131l\u0131k, gaddarl\u0131k, sald\u0131rgan milliyet\u00e7ilik gibi Alman ulusunun karakteristik \u00f6zelliklerinin bir yans\u0131mas\u0131 varsay\u0131lmaktad\u0131r. Buna g\u00f6re, kapitalist d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn daha \u00e7ok devlet kanal\u0131 ile organize edildi\u011fi, feodalite ve b\u00fcrokrasinin siyasal ve k\u00fclt\u00fcrel etkisini s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc Almanya\u2019da \u201cdevlet<\/u><\/em>\u201din etkili varl\u0131\u011f\u0131, devlet\u00e7i bir ideoloji olarak tan\u0131mlanan fa\u015fizmin y\u00fckseli\u015finde belirleyici unsur oldu.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n B\u00f6ylece tek tek bireyler i\u00e7in ifade edilen \u00f6zellikler, bu sefer bir bireyler toplam\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclen \u201ckitle<\/em>\u201d ya da \u201culus<\/em>\u201da atfedilmi\u015ftir. \u201cKitle<\/em>\u201dnin sahip oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcnce, ideoloji ya da i\u00e7ine d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc bunal\u0131m fa\u015fizmin a\u00e7\u0131klanmas\u0131nda kritik bir unsura d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. \u0130talyan d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr Benedetto Croce\u2019ye g\u00f6re fa\u015fizm, \u201csava\u015f\u0131n \u00fcretti\u011fi bir bilin\u00e7 \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fcs\u00fc, bir uygarl\u0131k bunal\u0131m\u0131 ve sarho\u015flu\u011fun sonucu<\/em>\u201ddur. Bilin\u00e7 \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fcs\u00fc d\u00fczeldi\u011finde, bunal\u0131m son buldu\u011funda ve sarho\u015flu\u011fun ertesi g\u00fcn\u00fc ba\u015f a\u011fr\u0131s\u0131 ile uyan\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda fa\u015fizm parantezi de kapanm\u0131\u015ft\u0131!<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Bu makalenin konusu, bireyci metodolojinin fa\u015fizm kuram\u0131ndaki \u00f6zg\u00fcn ve yayg\u0131n kullan\u0131m\u0131n\u0131n ele\u015ftirisidir. Bu y\u00f6ntemle fa\u015fizm, fa\u015fizmi isteyen bireylerin ya da liderlerin etkili eylemine ba\u011flan\u0131r, siyasal manzara fa\u015fist hareket ve di\u011fer partiler aras\u0131ndaki m\u00fccadeleye indirgenir. Burada, kapitalistler sadece bireyler olarak vard\u0131r. Fa\u015fist hareketlerin tarihsel bir analizi, elbette bireylerin rol\u00fc ve etkisinin incelenmesini, ama bunun kapitalist \u00fcretim ili\u015fkileri ve s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesi ba\u011flam\u0131na yerle\u015ftirilmesini gerektirir. Bu yap\u0131lmad\u0131\u011f\u0131nda, fa\u015fizm ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak bireylerin serbest\u00e7e ald\u0131klar\u0131 kararlara, \u00f6fkelerine, h\u0131rslar\u0131na, planlar\u0131na ya da sapk\u0131nl\u0131klar\u0131na indirgenir. Ancak ne bir devlet bi\u00e7imi olarak fa\u015fizm ne de toplum bireylerin aritmetik bir toplam\u0131 de\u011fildir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n \u201cSOYUT \u0130NSAN\u201d VE FA\u015e\u0130ZM<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n \u0130nsan\u0131n, eylemi vesilesiyle di\u011fer insanlarla girdi\u011fi ve girmek zorunda oldu\u011fu kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ili\u015fkilerin kurumlar bi\u00e7iminde yap\u0131salla\u015fmas\u0131, devlet gibi kurumlar\u0131n yer yer \u00f6zerk bir nitelik kazanarak sanki \u00fcretim ili\u015fkilerinin d\u0131\u015f\u0131nda ve \u00fczerindeymi\u015f gibi bir g\u00f6r\u00fcn\u00fcm almas\u0131na neden olmu\u015ftur. \u00c7ok y\u00f6nl\u00fc toplumsal ili\u015fkilerin \u00f6zg\u00fcn ve yo\u011funla\u015fm\u0131\u015f bir u\u011fra\u011f\u0131 olmas\u0131 ve ayr\u0131ca hukuki, askeri, iktisadi, politik konularda bir \u201c\u00f6zne<\/em>\u201d olarak karar alma g\u00fcc\u00fcne haiz olmas\u0131 devleti tarih boyunca \u00f6zel bir ilgi ve analiz \u201cnesnesi<\/em>\u201d haline getirmi\u015ftir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Bu, literat\u00fcrde, siyasal egemenli\u011fe ili\u015fkin bir tart\u0131\u015fmad\u0131r. Orta \u00c7a\u011f boyunca egemenli\u011fin me\u015fruiyet kayna\u011f\u0131 kurumsal din oldu. Kral, imparator, sultan, padi\u015fah, han gibi isimler alan h\u00fck\u00fcmdar, tanr\u0131n\u0131n yery\u00fcz\u00fcndeki temsilcisi kabul edildi. 15. y\u00fczy\u0131ldan itibaren siyasal egemenli\u011fin dini bi\u00e7imler alt\u0131nda tan\u0131mlanmas\u0131 yetersiz kalmaya, ger\u00e7ek durumu a\u00e7\u0131klayamamaya ba\u015flad\u0131.[3]<\/a> Bu, s\u00f6m\u00fcrgelerle \u201cticaret<\/em>\u201din ve toplum i\u00e7inde ticari ili\u015fkilerin geli\u015fti\u011fi ve \u201cburjuva birey<\/em>\u201din tarih sahnesine \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nemdir. R\u00f6nesans\u2019ta g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi sanat, bir s\u00fcre sonra da felsefe, \u201c\u00f6zg\u00fcr iradesi<\/em>\u201d ile insan\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesinin merkezine ald\u0131. Bu soyut insan, elbette, m\u00fclkiyet sahibi \u201cburjuva insan<\/em>\u201dd\u0131. B\u00f6ylece devletin temeli din olmaktan \u00e7\u0131karken, yerini bu \u00f6zg\u00fcr insan, onun \u00f6zg\u00fcr iradesi ve kararlar\u0131 al\u0131yordu.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Devletin varl\u0131\u011f\u0131 ve hatta bi\u00e7iminin bireylerin \u201c\u00f6zg\u00fcr irade<\/em>\u201dsi temelinde a\u00e7\u0131klanmas\u0131n\u0131n tipik bi\u00e7imini toplumsal s\u00f6zle\u015fme kuramlar\u0131nda g\u00f6rebiliriz. 17. y\u00fczy\u0131lda \u0130ngiliz Filozof Thomas Hobbes (1588-1679), \u0130ngiltere\u2019nin b\u00fcy\u00fck i\u00e7 \u00e7alkant\u0131 ve m\u00fccadelelerden ge\u00e7ti\u011fi bir d\u00f6nemde mutlak monar\u015fiyi sek\u00fcler temelde savunan bir egemenlik teorisi geli\u015ftirdi. Bu hen\u00fcz liberal bir devlet kuram\u0131 de\u011fildi. Ancak, kuram\u0131n merkezine, birbirinin kuyusunu kazanan soyut insan\u0131 ya da burjuva bireyi yerle\u015ftirerek ilk ad\u0131m\u0131 att\u0131. Devletin zorunlu varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlamak isteyen Hobbes, mutlak bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn egemen oldu\u011fu bir t\u00fcr \u201cdo\u011fa durumu<\/em>\u201dnu varsayd\u0131.[4]<\/a> \u201c\u0130nsanlar, hepsini birden korku alt\u0131nda tutacak genel bir g\u00fc\u00e7 olmadan ya\u015fad\u0131klar\u0131 vakit, sava\u015f denilen o durumun i\u00e7indedirler ve bu sava\u015f herkesin herkese kar\u015f\u0131 sava\u015f\u0131d\u0131r<\/em>.\u201d[5]<\/a> \u201cDo\u011fa durumu<\/em>\u201dnda insanlar birbiriyle sava\u015f halindedir. M\u00fclkiyet, adalet ve ya\u015fam g\u00fcvencesi yoktur. \u0130nsanlar bu durumdan \u00e7\u0131kmak i\u00e7in can ve m\u00fclkiyetlerini teminat alt\u0131na ald\u0131\u011f\u0131 bir anla\u015fma yapt\u0131: \u201ctoplumsal s\u00f6zle\u015fme<\/em>\u201d. Hobbes\u00e7u d\u00fc\u015f\u00fcncede m\u00fclkiyet yasalarla g\u00fcvence alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r ve adaletin temelini te\u015fkil eder. M\u00fclkiyet ve adaletin tesisini m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan unsur devletin\/egemenin kendisidir.[6]<\/a> Bu s\u00f6zle\u015fme ile insanlar mutlak \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinden vazge\u00e7ti, haklar\u0131n\u0131 egemene devretti.[7]<\/a><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Ba\u015fka bir \u0130ngiliz Filozof John Locke (1632-1704), Hobbes\u2019tan k\u0131sa bir s\u00fcre sonra ticaret burjuvazisi ve yerel feodal g\u00fc\u00e7lerin \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 yans\u0131tan bir toplumsal s\u00f6zle\u015fme kuram\u0131 geli\u015ftirdi.[8]<\/a> Felsefi liberalizmin kurucusu olarak kabul edilen Locke, m\u00fclkiyet hakk\u0131n\u0131n savunucusu olarak \u00f6ne \u00e7\u0131kt\u0131. Locke\u2019un varsayd\u0131\u011f\u0131 \u201cdo\u011fa durumu<\/em>\u201dnda yasa (do\u011fa yasalar\u0131) ve do\u011fal haklar (mesela m\u00fclkiyet hakk\u0131) vard\u0131r. Emek m\u00fclkiyetin temelidir. Bir \u00e7ift\u00e7i bir toprak par\u00e7as\u0131n\u0131 i\u015fledi\u011finde o topra\u011f\u0131n m\u00fclkiyetine sahip olur.[9]<\/a> Ancak do\u011fa yasalar\u0131n\u0131n spesifik durumlarda uygulanmas\u0131n\u0131 ve do\u011fal haklar\u0131 koruyacak bir ortak iradenin tesisi gerekir. B\u00f6ylece bireyler bir s\u00f6zle\u015fme arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla hukuki-politik yap\u0131ya ge\u00e7er ve siyasal iktidar kurulur. Hobbes\u2019un aksine bireyler haklar\u0131n\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fc de\u011fil bir k\u0131sm\u0131n\u0131 devlete devreder ve devletin temel g\u00f6revi m\u00fclkiyetin korunmas\u0131d\u0131r.[10]<\/a><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n B\u00fct\u00fcn bu s\u00f6zle\u015fme kuramlar\u0131nda, iyi ya da k\u00f6t\u00fc ama sabit bir \u201c\u00f6z<\/em>\u201d\u00fc bulunan insanlar, ya\u015fad\u0131klar\u0131 sorunlar\u0131 a\u015fmak \u00fczere, karar al\u0131p g\u00f6n\u00fcll\u00fc bir bi\u00e7imde \u201cdo\u011fa durumu<\/em>\u201dndan \u201ctoplum durumu<\/em>\u201dna (ya da \u201cpolitik toplum<\/em>\u201da) ge\u00e7iyor ve devleti kuruyor. \u00d6zne, \u00f6zg\u00fcr irade sahibi soyut insan. Bu insan o kadar soyut ki, ba\u015flang\u0131\u00e7ta, yani \u201cdo\u011fa durumu<\/em>\u201dnda, toplumun d\u0131\u015f\u0131nda tek ba\u015f\u0131na ya\u015f\u0131yor. Bu soyut insana dayal\u0131 devlet\/egemenlik kuram\u0131nda elbette s\u0131n\u0131flara yani somut insana yer yoktur.[11]<\/sup><\/a><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Sonda s\u00f6ylenecek ba\u015fta s\u00f6ylenecek olursa, burjuva s\u00f6zle\u015fmeci devlet kuram\u0131n\u0131n merkezine konulan \u201csoyut insan<\/em>\u201d hi\u00e7bir zaman var olmad\u0131.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Hen\u00fcz 19. y\u00fczy\u0131lda yap\u0131lan siyasal antropoloji \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n g\u00f6sterdi\u011fi gibi ne \u201cdo\u011fa durumu<\/em>\u201d ne \u201cdo\u011fa durumu<\/em>\u201dnda ya\u015fayan soyut atomik birey ne de bir s\u00f6zle\u015fmenin \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak devlet vard\u0131. \u0130nsanlar, ilkel devletsiz toplumlarda dahi saf \u201cbireyler<\/em>\u201d olarak de\u011fil, aile, gens ya da kan ba\u011f\u0131 temelinde akrabal\u0131k ili\u015fkileri i\u00e7inde ya\u015fad\u0131. \u0130lkel toplumun avc\u0131-toplay\u0131c\u0131 iktisadi ili\u015fkileri ve k\u00fclt\u00fcrel de\u011ferleri ba\u011flam\u0131nda hayatlar\u0131n\u0131 kurdu. Ortak bir var olu\u015fun par\u00e7as\u0131 oldu.[12]<\/a> \u0130nsan, t\u00fcr\u00fcn\u00fcn evriminin ilk a\u015famas\u0131ndan itibaren daima toplumun i\u00e7inde, ili\u015fkileri ve prati\u011fi ile onun bir par\u00e7as\u0131 oldu. Toplum \u00f6ncesi insan olsa olsa \u201cmakul-\u00f6ncesi<\/em>\u201d[13]<\/a> insand\u0131.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Bu a\u00e7\u0131dan her birey, ancak topluluk i\u00e7indeki pratik eylemi ve ili\u015fkileri temelinde var olur, eylemi ile hem do\u011fay\u0131\/toplumu, hem de kendini de\u011fi\u015ftirir. \u0130nsan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 kendi i\u00e7sel \u201c\u00f6z<\/em>\u201d\u00fcn\u00fcn geli\u015fip serpilmesiyle de\u011fil, toplumsal ili\u015fkiler i\u00e7indeki etkile\u015fimleri ve dahil oldu\u011fu ko\u015ful ve zorunluluklar\u0131n birli\u011fi ile \u015fekillendir. Marx\u2019\u0131n Feuerbach \u00fczerine tezlerinin alt\u0131nc\u0131s\u0131nda dedi\u011fi gibi, \u201c\u2026 insan \u00f6z\u00fc, tek tek her bireyin do\u011fas\u0131nda bulunan bir soyutlama de\u011fildir. Bu \u00f6z asl\u0131nda, toplumsal ili\u015fkiler b\u00fct\u00fcn\u00fcd\u00fcr.<\/em>\u201d[14]<\/a><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Soyut insan ya da sabit bir insan do\u011fas\u0131 yoktur, belirli nesnel ko\u015fullar i\u00e7erisinde eyleyen, yani s\u0131n\u0131fl\u0131 toplumlarda oldu\u011fu \u00fczere bir toplumsal s\u0131n\u0131f\u0131n bile\u015feni olan insan vard\u0131r. \u00d6zel olarak fa\u015fizm, genel olarak da siyaset \u201csoyut<\/em>\u201d de\u011fil, ancak somut insan ve somut insanlar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu tarihsel s\u0131n\u0131flar temelinde anla\u015f\u0131labilir. Ayr\u0131ca \u00fczerinde hareket edilen ve veri al\u0131nmas\u0131 gereken tarihsel ko\u015fullar s\u00f6z konusudur. \u00c7\u00fcnk\u00fc, \u201c\u0130nsanlar kendi tarihlerini kendileri yapar, ancak bunu serbest\u00e7e, kendi belirledikleri ko\u015fullar alt\u0131nda de\u011fil, ama daha \u00f6nce var olan, verili ve ge\u00e7mi\u015ften aktar\u0131lan ko\u015fullar alt\u0131nda yaparlar<\/em>.\u201d[15]<\/a><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n ***<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Buraya kadar, kapitalist ticari ili\u015fkilerin feodal toplumun ba\u011fr\u0131nda geli\u015fmesi ve buna paralel olarak devlet teorisinin \u201cburjuva birey<\/em>\u201d\/\u201csoyut insan<\/em>\u201d temelinde kurulmas\u0131 \u00fczerinde duruldu. Ayn\u0131 tart\u0131\u015fman\u0131n di\u011fer bir \u00f6nemli y\u00f6n\u00fc ise, devletin kendisine ili\u015fkin temel varsay\u0131mlard\u0131r ve bunlar bug\u00fcn de hala egemendir. \u201cDo\u011fa durumu<\/em>\u201dndaki bireyler \u201ctoplum durumu<\/em>\u201dna ge\u00e7tiklerinde yasalar herkesi ba\u011flay\u0131c\u0131 bir nitelik kazan\u0131r, m\u00fclkiyet hakk\u0131 temel olmak \u00fczere halk\u0131n \u201cdo\u011fal haklar<\/em>\u201d\u0131 g\u00fcvence alt\u0131na al\u0131n\u0131r ve b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 \u201cgenel irade<\/em>\u201dnin temsilcisi olarak devlet tesis eder. B\u00f6ylece devlet bir yandan \u201csoyut birey<\/em>\u201de ve onun \u201c\u00f6zg\u00fcr iradesi<\/em>\u201dne indirgenirken, di\u011fer yandan s\u0131n\u0131flar\/bireyler aras\u0131ndaki \u00e7eli\u015fki ve \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n \u00fczerinde tarafs\u0131z bir konuma yerle\u015ftirilir ve b\u00f6ylece bireylerin faaliyet alan\u0131 olan \u201cburjuva toplum<\/em>\u201ddan kopar\u0131l\u0131r.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n 18. y\u00fczy\u0131l politik ekonomisi ve felsefesinde \u201cburjuva toplum<\/em>\u201d kapitalist ili\u015fkilerin geli\u015fmesiyle ortaya \u00e7\u0131kan ve devletin d\u0131\u015f\u0131nda kalan, \u00e7o\u011funlukla, iktisadi faaliyetleri tan\u0131mlayan toplumsal aland\u0131r. Hem s\u00f6zle\u015fmeci gelenekte hem de liberal politik ekonomide ve farkl\u0131 bir ba\u011flamda Hegel\u2019de devlet, burjuva toplumdaki rekabetin, tikelli\u011fin ve \u00e7eli\u015fkilerin \u00fcst\u00fcnde konumlan\u0131r. Evrenselli\u011fi temsil eder.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Marx ise devleti, do\u011frudan \u201cburjuva toplum<\/em>\u201da, onun \u00e7eli\u015fki ve \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131na ba\u011flar:<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n \u201cAra\u015ft\u0131rmalar\u0131m, beni, \u2014devlet bi\u00e7imlerinde oldu\u011fu gibi\u2014 hukuki ili\u015fkilerin de, ne kendilerinden, ne de ileri s\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi insan zihninin genel evriminden anla\u015f\u0131lamayaca\u011f\u0131, tam tersine, bu ili\u015fkilerin k\u00f6klerinin, Hegel<\/em>\u2019in 18. y\u00fczy\u0131l \u0130ngiliz ve Frans\u0131z d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrleri gibi, <\/em>\u2018burjuva toplum<\/em>\u2019 ad\u0131 alt\u0131nda toplad\u0131\u011f\u0131 maddi varl\u0131k ko\u015fullar\u0131nda bulunduklar\u0131, ve burjuva toplumun anatomisinin de, ekonomi politi\u011fin i\u00e7inde aranmas\u0131 gerekti\u011fi sonucuna g\u00f6t\u00fcrd\u00fc.<\/em>\u201d[16]<\/a><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Devlet, Hegel\u2019de, insan ve \u201cburjuva toplumu<\/em>\u201d kuran ahlaki ilkenin cisimle\u015fmi\u015f hali iken Marx\u2019ta \u201cburjuva toplum<\/em>\u201da ve \u00fcretim ili\u015fkilerine ba\u011fland\u0131. Devlet, insan toplumunun geli\u015fiminin belli bir a\u015famas\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Ancak insanlar\u0131n \u00f6zg\u00fcr iradeleri ile verdikleri bir karar ya da anla\u015fma sonucu de\u011fil, toplumun bir kesiminin di\u011ferleri \u00fczerindeki iktisadi egemenli\u011finin bir unsuru olarak, bu egemenli\u011fi korumak \u00fczere tarih sahnesine \u00e7\u0131kt\u0131. S\u0131n\u0131flar\u0131n olu\u015fumu ile devletin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ayn\u0131 madalyonun iki y\u00fcz\u00fcd\u00fcr. Devlet, bir s\u0131n\u0131f\u0131n di\u011fer s\u0131n\u0131f \u00fczerinde bask\u0131 ve egemenlik arac\u0131d\u0131r. Bu nedenle, s\u0131n\u0131fsal \u00e7eli\u015fki ve \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda\/\u00fczerinde olmak bir yana anlam\u0131n\u0131, varl\u0131\u011f\u0131 ve \u201c\u00f6z<\/em>\u201d\u00fcn\u00fc bu ba\u011flamda kazan\u0131r.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n \u201c<\/a>SOMUT \u0130NSAN\u201d VE FA\u015e\u0130ZM<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Belirli tarihsel ve toplumsal ko\u015fullardaki \u201csomut insan<\/em>\u201d\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 elbette sadece \u00fcretim s\u00fcrecindeki konumu ile s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fil. Toplumsal cinsiyete, ulusal ya da etnik kimli\u011fe, d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne, aile ili\u015fkisine, stat\u00fcye vb. sahiptir. Ancak insan\u0131n b\u00fct\u00fcn bu \u201ckimlik<\/em>\u201d ve ili\u015fki bi\u00e7imlerinin \u00fczerindeki y\u00fckseldi\u011fi temel \u00fcretim ili\u015fkileridir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n \u201cVarl\u0131klar\u0131n\u0131n toplumsal \u00fcretiminde, insanlar, aralar\u0131nda, zorunlu, kendi iradelerine ba\u011fl\u0131 olmayan belirli ili\u015fkiler kurarlar; bu \u00fcretim ili\u015fkileri, onlar\u0131n maddi \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerinin belirli bir geli\u015fme derecesine tekab\u00fcl eder. Bu \u00fcretim ili\u015fkilerinin t\u00fcm\u00fc, toplumun iktisadi yap\u0131s\u0131n\u0131, belirli toplumsal bilin\u00e7 \u015fekillerine tekab\u00fcl eden bir hukuki ve siyasal \u00fcstyap\u0131n\u0131n \u00fczerinde y\u00fckseldi\u011fi somut temeli olu\u015fturur. Maddi hayat\u0131n \u00fcretim tarz\u0131, genel olarak toplumsal, siyasal ve entelekt\u00fcel hayat s\u00fcrecini ko\u015fulland\u0131r\u0131r.<\/em>\u201d[17]<\/sup><\/a><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Konu, fa\u015fizm kuram\u0131 ve fa\u015fizmin ele al\u0131n\u0131\u015f\u0131na dair metodolojik bir tart\u0131\u015fma oldu\u011funda, somutlu\u011fun ilk dura\u011f\u0131, yukar\u0131da a\u00e7\u0131klanan nedenlerle, s\u0131n\u0131f ili\u015fkileri olmak durumunda. Bu, fa\u015fist harekette ve iktidar\u0131nda, di\u011fer ili\u015fki bi\u00e7imlerinin etkili olmad\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmez.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Fa\u015fizmin deneyimlerinin bireyci metodoloji ile analizinde temel sorun, Nazi hareketi, hatta Hitler\u2019in d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, psikolojik sorunlar\u0131, tak\u0131nt\u0131lar\u0131, huzursuzluklar\u0131, i\u00e7inde do\u011fdu\u011fu k\u00fclt\u00fcr ve ki\u015fisel ya\u015fam hikayesi ya da rastlant\u0131larla ilgilenmesi de\u011fildir. Ger\u00e7e\u011fe en yak\u0131n toplumsal analiz, ekonomik ko\u015ful ve ko\u015fullanmalar, siyasal atmosfer ve g\u00fc\u00e7 ili\u015fkileri, hukuki\/yasal \u00e7er\u00e7eve, yayg\u0131n ideolojiler, k\u00fclt\u00fcrel gelenek ve e\u011filimlerin yan\u0131 s\u0131ra, do\u011frudan akt\u00f6rlerin ki\u015fisel d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015fleri ve biyografik hikayelerini de dikkate almak zorundad\u0131r. Sorun, ki\u015fiye ait olan\u0131, toplumsal ve s\u0131n\u0131fsal ba\u011flamla birlikte alma yetene\u011fini g\u00f6sterememesidir. Burjuvazinin egemenli\u011fi ko\u015fullar\u0131nda bu ba\u011flam\u0131n atlanm\u0131\u015f olmas\u0131 bir rastlant\u0131 olmaktan \u00e7ok, fa\u015fizmin ger\u00e7ek toplumsal\/s\u0131n\u0131fsal temellerinin gizlenmesi ile ilgilidir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n \u00d6rnek vermek gerekirse, ekonomik krizler, genellikle \u00e7e\u015fitli nedenlerle \u015firketlerin \u00fcr\u00fcnlerini yeterli k\u00e2r elde edecek \u015fekilde satamamas\u0131 ve iflas etmeleri bi\u00e7iminde kendini g\u00f6sterir. K\u00e2r edemeyen i\u015fveren batar, yeterince ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131layamayan t\u00fcketiciler yoksulluk bata\u011f\u0131na saplan\u0131r. Ama insanlar\u0131n bu \u201ceylem<\/em>\u201dlerinin ifade edilmesi, krizin yap\u0131sal ve konj\u00f6nkt\u00fcrel nedenleri hakk\u0131nda bir \u015fey s\u00f6ylemez. \u0130nsanlar\u0131n bu \u201ceylem<\/em>\u201dleri neden ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi, onlar\u0131 bu s\u00fcrece hangi iktisadi ko\u015ful ve s\u0131n\u0131fsal ili\u015fkilerin s\u00fcr\u00fckledi\u011fi, as\u0131l sorun budur ve bu bireylerin eylemlerinin \u00f6tesine ge\u00e7en bir toplumsal tahlili zorunlu k\u0131lar. Bu, yap\u0131salc\u0131 gelene\u011fin yapt\u0131\u011f\u0131 gibi insan eylemini yap\u0131n\u0131n otomatik bir sonucuna indirgendi\u011fi anlam\u0131na gelmez, ancak \u00f6rne\u011fin sermaye birikimi gibi iktisadi i\u015fleyi\u015f ve yasalar\u0131n kapitalistin eylemlerini ko\u015fullad\u0131\u011f\u0131 ve belirli zorunluluklar\u0131 dayatt\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelir ki, bu da krizin bireylerin \u00f6tesinde toplumsal olgularla analizini gerektirir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n T\u0131pk\u0131 fa\u015fizm kuram\u0131n\u0131n, bireylerin fa\u015fizmi benimsemesinin \u00f6tesinde, onlar\u0131 fa\u015fizme s\u00fcr\u00fckleyen ko\u015fullar\u0131 ve daha da \u00f6nemlisi bir devlet bi\u00e7imi olarak fa\u015fizmin kapitalist ili\u015fki ve s\u0131n\u0131flar m\u00fccadelesi i\u00e7indeki ba\u011flam\u0131n\u0131 incelemeyi gerektirmesi gibi. Birka\u00e7 \u00f6rnekle s\u00f6ylenenleri a\u00e7maya \u00e7al\u0131\u015fal\u0131m.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n Almanya\u2019da yaratt\u0131\u011f\u0131 ekonomik ve sosyal y\u0131k\u0131m nedeniyle i\u015f\u00e7i ve k\u00f6yl\u00fclerin kitlesel m\u00fccadelesi b\u00fcy\u00fck bir y\u00fckseli\u015f g\u00f6sterdi. 1918 Kas\u0131m\u2019\u0131nda Alman \u0130mparatorlu\u011fu y\u0131k\u0131ld\u0131, \u00fclkenin d\u00f6rt bir yan\u0131nda i\u015f\u00e7i ve asker konseyleri ve konseylerin se\u00e7ti\u011fi yerel h\u00fck\u00fcmetler kuruldu. \u00dclke genelinde konsey h\u00fck\u00fcmeti kurma giri\u015fimi ise bast\u0131r\u0131ld\u0131. \u0130ktidardaki sosyal demokrat parti, polis g\u00fcc\u00fcn\u00fcn yan\u0131 s\u0131ra sava\u015f sonras\u0131 i\u015fsiz kalan eski asker ve ba\u015f\u0131 bo\u015f serserilerden olu\u015fan birlikleri kulland\u0131. Bunlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 bir s\u00fcre sonra Nazi Partisi\u2019nde \u00f6rg\u00fctlendi. Ocak 1919\u2019da Rosa Luxemburg ve Karl Liebknecht sosyal demokratlar\u0131n emriyle infaz edildi. Bir burjuva demokratik cumhuriyet kuruldu. Bununla birlikte \u00f6rg\u00fctl\u00fc i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 hem bu s\u00fcre\u00e7te hem de sonras\u0131nda b\u00fcy\u00fck kazan\u0131mlar elde etti: kad\u0131nlara oy hakk\u0131, 8 saatlik i\u015fg\u00fcn\u00fc, toplu s\u00f6zle\u015fmelerin genelle\u015ftirilmesi, i\u015fsizlik sigortas\u0131, ‘i\u015fyeri konseyleri’nin se\u00e7imle olu\u015fturulmas\u0131 vb. K\u00f6yl\u00fcler de \u00f6rg\u00fctlenme hakk\u0131 kazanarak kitleler halinde sendikala\u015ft\u0131. Toprak Emek\u00e7ileri Federasyonu’nun \u00fcye say\u0131s\u0131 1918 ortalar\u0131nda 10 bin civar\u0131nda iken,1920’de bu say\u0131 700 bini buldu. Toplus\u00f6zle\u015fme hakk\u0131, i\u015fsizlik sigortas\u0131, ‘i\u015fyeri konseyleri’ni se\u00e7me hakk\u0131 gibi imkanlar elde ettiler.[18]<\/a><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Almanya\u2019da fa\u015fist hareket, Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n hemen ertesinde, b\u00f6yle bir d\u00f6nemde boy vermeye ba\u015flad\u0131. Burjuvazi taraf\u0131ndan i\u015f\u00e7i hareketine kar\u015f\u0131 desteklendi. Bu destek Alman kapitalistlerinin s\u0131n\u0131fsal \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 yans\u0131t\u0131yordu. Nazilerin program\u0131 ve sloganlar\u0131n\u0131 sa\u00e7ma ve ger\u00e7ek d\u0131\u015f\u0131 bulan kapitalistler bile, konu kendi i\u015fletmelerindeki i\u015f\u00e7ilerin direni\u015fleri ya da haklar\u0131 oldu\u011funda, Nazileri g\u00f6reve \u00e7a\u011f\u0131rmakta ve desteklemekte bir sak\u0131nca g\u00f6rmedi. Kapitalistlerin tutumu \u201cbireysel<\/em>\u201d bir eylem de\u011fil, bir s\u0131n\u0131f \u00fcyesi olarak somut \u201cbirey<\/em>\u201din s\u0131n\u0131fsal bir eylemiydi.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Almanya\u2019n\u0131n en b\u00fcy\u00fck kapitalistlerinden Fritz Thyssen 1924’te \u201cBizdeki demokrasinin hi\u00e7bir varl\u0131k sebebi yoktur<\/em>\u201d diyordu. Eski bakanlardan Dernburgise “8 saatlik i\u015f g\u00fcn\u00fc, Almanya’n\u0131n i\u00e7ine yerle\u015ftirildi\u011fi tabutun \u00e7ivileridir<\/em>\u201d demi\u015fti. Fa\u015fist h\u00fccum k\u0131talar\u0131 i\u015f\u00e7i sendikalar\u0131na, kom\u00fcnistlere ve demokratik g\u00fc\u00e7lere sald\u0131r\u0131rken Alman burjuvazisi ve junkerleri, ordu ve b\u00fcrokrasi bu kahverengi ter\u00f6rden gayet memnundu. Bununla birlikte \u015fartlar Alman burjuvazisi a\u00e7\u0131s\u0131ndan fa\u015fist bir diktat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcn kurulmas\u0131n\u0131 gerektirmedi\u011fi gibi, bunun ko\u015fullar\u0131 da olgunla\u015fm\u0131\u015f de\u011fildi. Bu nedenle fa\u015fist hareketi desteklemeyi b\u0131rakt\u0131, burjuva demokrat partileri destekledi, Naziler b\u00f6ylece g\u00fcc\u00fcn\u00fc b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde kaybetti. 1929 kapitalist krizinden sonra i\u015fler de\u011fi\u015fti. Alman burjuvazisi ve junkerleri i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131 geriletmek, \u00fclkenin ba\u015fl\u0131ca politik g\u00fc\u00e7leri aras\u0131nda yer alan kom\u00fcnist partiyi ezmek, sendikalar\u0131 etkisizle\u015ftirmek, b\u00f6ylece i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n kazan\u0131mlar\u0131yla iyice d\u00fc\u015fen k\u00e2rlar\u0131n\u0131 yeniden y\u00fckseltmek i\u00e7in burjuva demokrasisinin yeterli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kendi deneyimleri ile bizzat g\u00f6rd\u00fc. Kriz sonras\u0131nda halk\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn deste\u011fini de alan fa\u015fist hareketi daha etkili bir bi\u00e7imde kullanmaya y\u00f6neldi. Cumhurba\u015fkan\u0131 Paul von Hindenburg, toprak sahiplerinden olu\u015fan yak\u0131n \u00e7evresi ve tekelci kapitalistlerin te\u015fvikiyle, 30 Ocak 1933 tarihinde Hitler\u2019i ba\u015fbakan olarak atad\u0131.[19]<\/a><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Versay Antla\u015fmas\u0131’yla, d\u00fcnya payla\u015f\u0131m m\u00fccadelesine rakiplerine nazaran ge\u00e7 giren Alman burjuvazisinin elinden hammadde kaynaklar\u0131, \u00f6nemli sanayi b\u00f6lgeleri (Lorrain, Yukar\u0131 Silezya, Saar vb.) ve s\u00f6m\u00fcrgeleri al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131. Silahs\u0131zlanmaya zorlanm\u0131\u015f, 132 milyar alt\u0131n mark tazminat \u00f6demeye mahkum edilmi\u015fti. Hem kaybettikleri pazarlar\u0131 yeniden ele ge\u00e7irmek, hem de kendilerini \u00f6nemli bir k\u00e2r kayna\u011f\u0131ndan yoksun b\u0131rakan silahs\u0131zlanma \u015fart\u0131ndan, maliyetlerini etkileyen ve k\u00e2rlar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcren sava\u015f tazminat\u0131 y\u00fck\u00fcnden kurtulmak isteyen mali sermaye Almanya’y\u0131 sald\u0131rgan ve milliyet\u00e7i bir d\u0131\u015f siyasete s\u00fcr\u00fckledi. Fa\u015fistler bunun i\u00e7in bi\u00e7ilmi\u015f kaftand\u0131.[20]<\/a><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n 1927’den beri Hitler’in hayranlar\u0131ndan olan ve g\u00fc\u00e7l\u00fc Gelsenkirchen metalurji konsorsiyumunun sahibi Emil Kirdorf 1 May\u0131s 1936\u2019da \u015fu a\u00e7\u0131klamay\u0131 yapm\u0131\u015ft\u0131: \u201cB\u00fct\u00fcn hayat\u0131m\u0131 yeniden g\u00f6zden ge\u00e7irdi\u011fimde, bana uzun bir \u00f6m\u00fcr bah\u015feden … ve b\u00f6ylece, tam gerekti\u011fi bir anda sevgili F\u00fchrer’imizin yard\u0131m\u0131na ko\u015fmama imkan verdiren Tanr\u0131ma nas\u0131l \u015f\u00fckredece\u011fimi bilemiyorum.<\/em>\u201d 8 Nisan 1937’de Hitler, Duisburg\u2019da, doksan\u0131nc\u0131 ya\u015f g\u00fcn\u00fc vesilesiyle Kirdorf’u ziyaret edecek ve onu rejimin en y\u00fcksek ni\u015fan\u0131 olan Reich Kartal\u0131’yla onurland\u0131racakt\u0131.[21]<\/a><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Fa\u015fist hareketin iktidar olmas\u0131yla fa\u015fist parti liderleri ve tekeller aras\u0131nda h\u0131zl\u0131 bir kayna\u015fma ger\u00e7ekle\u015fmi\u015fti. 1933\u2019e dek, baz\u0131 istisnalar bir yana, b\u00fcy\u00fck sanayi kapitalistleri resmi devlet mevkilerinden uzak durmu\u015ftu. Akrabalar\u0131, arkada\u015flar\u0131 ya da kiralad\u0131klar\u0131 ki\u015filer arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla h\u00fck\u00fcm s\u00fcrm\u00fc\u015flerdi, ancak kendileri ne milletvekili ne de \u00fcst d\u00fczey devlet memuru olmu\u015flard\u0131. 1933\u2019ten sonra ise devlet mekanizmas\u0131nda yer edindiler. Nazi liderleri de sanayide y\u00f6netici oldu. Bu koalisyon \u00fclkeyi sava\u015fa haz\u0131rlad\u0131. Silah, metal ve maden sekt\u00f6rleri ba\u015fta olmak \u00fczere t\u00fcm sanayide tam bir seferberlik ilan edildi. Bu seferberli\u011fin kazanan\u0131 da elde ettikleri k\u00e2rlar ile tekelci sermaye oldu.[22]<\/sup><\/a><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n \u0130talya deneyimi de tekellerin, burjuva demokrasine kar\u015f\u0131 fa\u015fizmi a\u00e7\u0131k\u00e7a destekledi\u011fini, fa\u015fizmin bu destek ile iktidar oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015ftir. \u0130talya\u2019da i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 ve emek\u00e7i halk\u0131n devrimci m\u00fccadelesi, Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n ard\u0131ndan h\u0131zl\u0131 bir y\u00fckseli\u015f g\u00f6sterdi. \u00dccretler artt\u0131, 8 saatlik i\u015fg\u00fcn\u00fc yasalla\u015ft\u0131, toplu s\u00f6zle\u015fmeler genelle\u015ftirildi. 1919\u2019da 1663 grev, 1920\u2019de ise 1881 grev ger\u00e7ekle\u015fti. B\u00fcy\u00fck limanlardaki \u00f6rg\u00fctl\u00fc dok i\u015f\u00e7ileri taleplerini armat\u00f6rlere kabul ettirdi. Metal i\u015f\u00e7ileri sert bir m\u00fccadele i\u00e7indeydi. 600 bin metal i\u015f\u00e7isi fabrikalar\u0131 i\u015fgal etti, kendi se\u00e7tikleri ‘fabrika konseyleri’ ile \u00fcretimi bizzat y\u00f6netti. Anla\u015fma sa\u011fland\u0131ktan sonra i\u015fletme \u00fczerinde denetleme hakk\u0131n\u0131n tan\u0131naca\u011f\u0131 vaadini ald\u0131lar. K\u00f6yl\u00fcler de radikal bir m\u00fccadele e\u011filimi i\u00e7indeydi. Sava\u015ftan d\u00f6nd\u00fcklerinde kendilerine vaat edilen toprak reformu yap\u0131lmay\u0131nca topraklar\u0131 i\u015fgal ettiler. H\u00fck\u00fcmet bu i\u015fgalleri tan\u0131mak zorunda kald\u0131.[23]<\/a> Ortak\u00e7\u0131lar s\u00f6zle\u015fme h\u00fck\u00fcm ve \u015fartlar\u0131n\u0131 kendi lehlerine d\u00fczeltmeyi ba\u015fard\u0131. Tar\u0131m i\u015f\u00e7ileri k\u0131rsal kom\u00fcnlerin deste\u011fine dayanarak, sendikalarda, ‘k\u0131z\u0131l birlikler’de \u00f6rg\u00fctlendi. B\u00fcy\u00fck toprak sahiplerini toplu s\u00f6zle\u015fme yapmaya mecbur b\u0131rakt\u0131.[24]<\/a><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Sava\u015f s\u0131ras\u0131nda b\u00fcy\u00fck k\u00e2rlar elde eden tekelci burjuvazi \u015fimdi bu k\u00e2rlar\u0131ndan yoksun kalm\u0131\u015ft\u0131. Sava\u015fa kat\u0131lmas\u0131yla kendisine vaat edilen s\u00f6m\u00fcrgeleri ise alamam\u0131\u015ft\u0131. \u0130\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 ve k\u00f6yl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn m\u00fccadelesi ile k\u00e2r alanlar\u0131 daralm\u0131\u015f, 1921 y\u0131l\u0131 boyunca s\u00fcren a\u011f\u0131r iktisadi kriz onlar\u0131 iyice zora sokmu\u015ftu. Burjuva demokrasisinin bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l y\u00f6ntemleri ile i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131na geri ad\u0131m att\u0131rmak, boyun e\u011fdirmek, eski k\u00e2r oranlar\u0131na kavu\u015fmak ve b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli \u00fcretim i\u00e7in yeni s\u00f6m\u00fcrgelerden yararlanmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildi. Bu ko\u015fullarda, \u0130talya\u2019da fa\u015fist hareket, i\u015f\u00e7i \u00f6rg\u00fctlerine sald\u0131r\u0131 kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda burjuvazi taraf\u0131ndan beslenen basit bir aparat olman\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7iyordu. 1922 Ekiminde fa\u015fistleri iktidara ta\u015f\u0131yan Roma\u2019ya Y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u2019e Sanayi Konfederasyonu \u00fcyesi kapitalistler milyonlar d\u00f6kt\u00fc. Sanayi Konfederasyonu ve Tar\u0131m Konfederasyonu y\u00f6neticileri Roma\u2019ya \u00e7ektikleri telgrafta buhrandan \u00e7\u0131kman\u0131n tek yolunun bir Mussolini h\u00fck\u00fcmeti oldu\u011funu bildirdi. 28 Ekim\u2019de Mussolini ile Sanayi Genel Konfederasyonu\u2019nun ileri gelenlerinden milletvekili Stefano Benni ve Gino Olivetti aras\u0131nda yo\u011fun g\u00f6r\u00fc\u015fmeler ger\u00e7ekle\u015fti.[25]<\/a> Ba\u015fbakan Luigi Facta y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015fe askeri m\u00fcdahalede bulunmak istedi, ancak kral izin vermedi. Bir g\u00fcn sonra Kral III. Vittorio Emanuele, Mussolini\u2019yi ba\u015fbakan olarak atad\u0131. Fa\u015fistler herhangi bir \u00e7at\u0131\u015fma olmadan iktidara gelmi\u015f oldu.[26]<\/a><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Elbette, Almanya ve \u0130talya\u2019da, fa\u015fistlerin do\u011frudan tekelci burjuvazi taraf\u0131ndan desteklenmesi, onlar\u0131n basit birer kukla oldu\u011fu anlam\u0131na gelmiyordu. Egemen s\u0131n\u0131flarla devlet, siyasal parti ya da liderler aras\u0131ndaki ili\u015fkiler, basit\u00e7e emir-komuta ili\u015fkisi de\u011fildir. Kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 birbirini etkileyen, \u00f6znel alan\u0131n da dahil oldu\u011fu, ancak iktisadi ve di\u011fer toplumsal \u015fartlar\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc bir bi\u00e7imde ko\u015fullad\u0131\u011f\u0131 ve s\u0131n\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 bir ili\u015fkidir. Dolay\u0131s\u0131yla buraya dahil olan \u201c\u00f6znellik<\/em>\u201d, \u201c\u00f6zg\u00fcr irade<\/em>\u201d anlam\u0131na gelmez. Bununla birlikte yer yer burjuvazinin baz\u0131 kesimlerinin istemedi\u011fi ya da onlar\u0131n taleplerini a\u015fan eylemlerin de yap\u0131labilece\u011fi anlam\u0131na gelir. Siyasi alan (parti, h\u00fck\u00fcmet, devlet vb.) ile iktisadi alan (iktisaden s\u0131n\u0131flar, \u00fcretim ili\u015fkileri, sermaye birikimi vb.) aras\u0131nda yak\u0131n bir ili\u015fki olmas\u0131na ra\u011fmen siyasetin nispi bir \u00f6zerkli\u011fi vard\u0131r. Fa\u015fizm tart\u0131\u015fmalar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan sorun, t\u00fcm Nazi icraatlar\u0131n\u0131n emrinin do\u011frudan tekelci sermayenin y\u00f6neticileri taraf\u0131ndan verilip verilmedi\u011fi de\u011fildir. Sermaye-h\u00fck\u00fcmet ili\u015fkisi \u2013kimi d\u00f6nemler d\u0131\u015f\u0131nda\u2013 zaten b\u00f6yle olmaz. Nazi Partisi i\u00e7inde de \u00e7ok say\u0131da \u00e7at\u0131\u015fma ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f, tasfiyeler ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak, Nazilerin i\u00e7indeki g\u00fc\u00e7 m\u00fccadelesi bir yana, onlara bu katliamlar\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirme olana\u011f\u0131 sa\u011flayan zemin, tekelci sermayenin sundu\u011fu destektir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Alman tekelci sermayesi burjuva demokratik devletin s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde kendi \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 ya\u015fama ge\u00e7iremedi\u011fi i\u00e7in fa\u015fist bir devlet ayg\u0131t\u0131n\u0131 tercih etmi\u015f, bu do\u011frultuda fa\u015fistleri a\u00e7\u0131k\u00e7a desteklemi\u015f ve iktidar\u0131n yolunu a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Fa\u015fist devlet, tekelci sermayenin \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 \u015fiddet ve ter\u00f6r yoluyla hayata ge\u00e7irmi\u015ftir. \u0130\u015fte bu devlet bi\u00e7imi, tekelci sermayenin \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131n bir ifadesi olmu\u015f, ona hizmet etmi\u015f, b\u00f6ylece her t\u00fcrl\u00fc \u201ca\u015f\u0131r\u0131l\u0131k<\/em>\u201d, cinayet, keyfi y\u00f6netim, katliam ve soyk\u0131r\u0131m\u0131n yolunu a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Almanya ve \u0130talya\u2019da fa\u015fist iktidar\u0131, kapitalistler ve i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 aras\u0131ndaki m\u00fccadeleyi g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurmadan kavramak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Tekelci kapitalistler, k\u00e2r oranlar\u0131n\u0131 y\u00fckseltmek, i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n kazan\u0131mlar\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131rmak ve hareketini ezmek, kaybetti\u011fi s\u00f6m\u00fcrgeleri yeniden kazanmak i\u00e7in burjuva demokrasisi ko\u015fullar\u0131n\u0131n yeterli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fc. Fa\u015fizm, ancak bu destekle, nispeten kolayca iktidar\u0131 ald\u0131 ve k\u0131sa s\u00fcrede devletin fa\u015fist d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fc tamamlad\u0131.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n ***<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Fa\u015fizm, ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 her \u00fclkede, k\u00fclt\u00fcrel, dinsel, ahlaki ve di\u011fer tarihi unsurlardan etkilenir, onlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 i\u00e7erir, bir k\u0131sm\u0131na kar\u015f\u0131 m\u00fccadele eder, ancak bu ba\u011flam\u0131n i\u00e7inde yer al\u0131r. B\u00fct\u00fcn bunlar tarihsel bir olu\u015fum olarak fa\u015fizmin analizinde \u00f6nemli olgulard\u0131r. Fa\u015fizm kuram\u0131, bu tarihsel olgular\u0131 de\u011ferlendiren bir analizin sonucu olabilir. Bununla birlikte, fa\u015fizm deneyimlerinin tarihsel analizinin ekonomiden k\u00fclt\u00fcre, s\u0131n\u0131flardan partilere ve bireylere uzanan \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc niteli\u011fi, fa\u015fizmin b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n belirsiz bir kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 oldu\u011funu anlam\u0131na gelmez. Emperyalizm d\u00f6neminin \u00fcr\u00fcn\u00fc ve devlet bi\u00e7imi olarak fa\u015fizm, ancak tekellerin egemenli\u011fi, \u00e7\u0131karlar\u0131 ve s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesi ba\u011flam\u0131nda anla\u015f\u0131labilir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Bu a\u00e7\u0131dan fa\u015fizm, farkl\u0131 k\u00fclt\u00fcrel, sembolik, etik bi\u00e7imler alabilir. Almanya\u2019daki fa\u015fist harekette dini arg\u00fcmanlar zay\u0131fken, Avusturya\u2019daki fa\u015fist harekette g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr. Alman fa\u015fizminde anti-liberal s\u00f6ylem s\u0131k s\u0131k kullan\u0131l\u0131r, hatta Nazilerin program\u0131nda yer bulurken, Augusto Pinochet\u2019in darbesiyle, -\u201cliberal\u201d denilen parlamenter demokrasiye ele\u015ftirileri bir yana- fa\u015fizm \u015eili\u2019yi neoliberal politikalar i\u00e7in bir laboratuvara \u00e7evirmi\u015ftir. Keza T\u00fcrkiye\u2019de 12 Eyl\u00fcl fa\u015fizminin iktisadi program\u0131 24 Ocak Kararlar\u0131\u2019nda ifadesini bulan neoliberal programd\u0131r.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Elbette tarihteki fa\u015fizm deneyimlerinin milli \u015feflik, a\u015f\u0131r\u0131 milliyet\u00e7ilik, tarihsel bir k\u00f6ken icat etme, yay\u0131lmac\u0131l\u0131k, militarizm gibi \u00e7ok say\u0131da ortak \u00f6zelli\u011fi vard\u0131r. Ancak bunlar\u0131 temel edinerek geli\u015ftirilen fa\u015fizm kuramlar\u0131 fa\u015fizmin s\u0131n\u0131fsal \u00f6z\u00fcn\u00fcn gizlenmesi ve onun belirli bir ideoloji ya da siyasete indirgenmesine yol a\u00e7ar.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Bununla birlikte fa\u015fist hareketlerde ortak olan kimi \u00f6zellikler, ba\u015fka ba\u011flamlarda fa\u015fist olmayan devlet bi\u00e7imleri ve rejimlerde de g\u00f6r\u00fclebilir. \u00d6rne\u011fin halk hareketlerinde, askeri b\u00fcrokrasinin \u00f6nder ya da \u201c\u00f6nderli\u011fi \u00e7alan<\/em>\u201d rol\u00fc nedeniyle Afrika\u2019da anti-emperyalist kurtulu\u015f m\u00fccadelelerinin sonucunda kurulan baz\u0131 iktidarlar askeri\/militarist nitelikte oldu. Keza bu \u00fclkelerde tek parti rejimleri kuruldu. Ancak bunlar fa\u015fist de\u011fil bask\u0131c\u0131, tek parti temelinde \u00f6rg\u00fctlenmi\u015f otoriter diyebilece\u011fimiz devlet bi\u00e7imlerine tekab\u00fcl ediyordu. Fa\u015fizmin bu t\u00fcr bir bi\u00e7imsel ele al\u0131n\u0131\u015f\u0131n\u0131n tipik hali totalitarizm literat\u00fcr\u00fcnde g\u00f6r\u00fclebilir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n \u00d6zetle, fa\u015fizm, farkl\u0131 ulusal bi\u00e7im ve formlar al\u0131r. Ancak onu, fa\u015fizm yapan, ona \u201c\u00f6z<\/em>\u201d\u00fcn\u00fc veren i\u00e7inde \u015fekillendi\u011fi kapitalist \u00fcretim tarz\u0131d\u0131r: emperyalizm ko\u015fullar\u0131nda tekelci burjuvazinin egemenli\u011finin en \u015fiddetli, en ter\u00f6rist bi\u00e7imi olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Fa\u015fizmin s\u0131n\u0131fsal temelde analizi ona kar\u015f\u0131 m\u00fccadelenin temel y\u00f6nlerini de belirler. Fa\u015fizme kar\u015f\u0131 m\u00fccadelede, i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 ve partisi, burjuva nitelikteki demokratik hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri savunur. Ancak ufku ve hedefi burjuva demokratik devlet de\u011fildir. Bu, fa\u015fizme kar\u015f\u0131 m\u00fccadelede burjuva demokratik \u00e7izgide m\u00fccadele birlikleri ya da reformistlerle ittifaklar\u0131n reddedildi\u011fi anlam\u0131na gelmez. Ancak bu ittifaklar\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 ortaya koyar, onlar\u0131n burjuva-tutars\u0131z \u00e7izgisini ele\u015ftirir. Hangi ittifak s\u00f6z konusu olursa olsun, kendi ba\u011f\u0131ms\u0131z devrimci \u00e7izgisini \u00f6rg\u00fctler ve g\u00fc\u00e7lendirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Burjuva muhalefetin restorasyonu fa\u015fizmi geriletebilir, \u00e7\u00f6zebilir ancak farkl\u0131 burjuva klikler aras\u0131nda bir uzla\u015fma ile yetinir. Ancak i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 ve partisinin\/program\u0131n\u0131n \u00f6nderli\u011finde bir m\u00fccadele fa\u015fizme kar\u015f\u0131 m\u00fccadeleyi tekellere kar\u015f\u0131 m\u00fccadele ba\u011flam\u0131nda ele al\u0131r, onun k\u00f6k\u00fcn\u00fc kaz\u0131yabilir, fa\u015fist katillerin yarg\u0131lanmas\u0131n\u0131 sa\u011flayabilir, demokratik hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri emek\u00e7iler i\u00e7in ger\u00e7ek anlamda kullan\u0131labilir hale getirir. Bu, fa\u015fizme kar\u015f\u0131 m\u00fccadeleyi devrim perspektifine ba\u011flamay\u0131 gerektirir.<\/p>\r\n\r\n\r\n [1]<\/a> Reich, W. (1979) Fa\u015fizmin Kitle Ruhu Anlay\u0131\u015f\u0131<\/em>, 2. Bask\u0131, Payel Yay\u0131nevi, \u0130stanbul, sf. 11-12.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n [2]<\/a> Reich, agy, sf. 12.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n [3]<\/a> 15. y\u00fczy\u0131lda, \u00f6zellikle \u0130talya\u2019da, temel faaliyeti ticaret olan kent devletlerinde, zengin t\u00fcccar aileler, herhangi bir dinsel referans olmaks\u0131z\u0131n siyasal iktidar\u0131 elinde tutuyordu. Bu t\u00fcr bir egemenli\u011fin dinsel temelde a\u00e7\u0131klanmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildi. Egemenli\u011fin kayna\u011f\u0131na ili\u015fkin ilk sek\u00fcler analizlerin \u0130talya\u2019da yap\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 da rastlant\u0131 de\u011fildi. Niccola Machiavelli, H\u00fck\u00fcmdar<\/em> adl\u0131 kitab\u0131nda h\u00fckmetmenin yol ve y\u00f6ntemlerine dair uyar\u0131lar\u0131n\u0131 yazd\u0131\u011f\u0131nda siyaset biliminin ba\u015flang\u0131c\u0131 kabul edilen ilk kapsaml\u0131 analizi yapm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n [4]<\/a> Hobbes dahil toplumsal s\u00f6zle\u015fme kuramc\u0131lar\u0131 ger\u00e7ekten bir \u201cdo\u011fa durumu<\/em>\u201d oldu\u011funu ileri s\u00fcrmedi. Bu, egemenli\u011fin temellerini a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in kullan\u0131lan kavramsal bir ara\u00e7t\u0131. Ancak teorinin kalan\u0131n\u0131 da belirledi\u011fi i\u00e7in bu varsay\u0131m\u0131n kendisi sonraki d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerce ele\u015ftiri konusu oldu.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n [5]<\/a> Hobbes, T. (1993) Leviathan<\/em>, \u00e7ev. S. Lim, Yap\u0131 Kredi Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, sf. 94<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n [6]<\/a> Ayd\u0131n, B. (2019) \u201cToplumsal S\u00f6zle\u015fme Teorilerinin Marx ve Foucault Temelli Ele\u015ftirisi<\/a>\u201d, Liberal D\u00fc\u015f\u00fcnce Dergisi<\/em>, 94, 65-87, sf. 70.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n [7]<\/a> Hobbes, Leviathan<\/em>, sf. 131-136<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n [8]<\/a> Tun\u00e7ay, M. (1969) Siyasal D\u00fc\u015f\u00fcnceler Tarihi-2<\/em>, A\u00dc SBF Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, sf. 164.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n [9]<\/a> Locke, J. (2002) Two Trealises<\/em> of Government<\/em>, Cambridge University Press, Cambridge, sf. 288.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n [10]<\/a> Ayd\u0131n, agy, sf. 73.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n [11]<\/a> Jean-Jacques Rousseau\u2019nun s\u00f6zle\u015fmeci kuram\u0131, insanlar\u0131n e\u015fitsizliklerini de dikkate alan \u00f6zg\u00fcnl\u00fckler i\u00e7ermekle birlikte, benzer ele\u015ftirilere tabidir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n [12]<\/a> Abeles, M. (2012) Devletin Antropolojisi<\/em>, \u00e7ev. N. \u00d6kten, Dipnot Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, sf. 32.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n [13]<\/a> Strauss, L.\u2019den aktaran Abeles, agy, sf. 34.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n [14]<\/a> Marx, K. ve F. Engels (2008) Alman \u0130deolojisi<\/em>, \u00e7ev. S. Belli, Sol Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, sf. 23.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n [15]<\/a> Marx, K. (2016) Louis Bonaparte\u2019nin On Sekiz Brumaire\u2019i<\/em>, \u00e7ev. T. Bora, \u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, sf. 145.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n [16]<\/a> Marx, K. (1979) Ekonomi Politi\u011f<\/em>in Ele\u015ftirisine Katk\u0131<\/em>, \u00e7ev. S. Belli, 4. Bask\u0131, Sol Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, sf. 25. Marx\u2019\u0131n orijinal metnindeki Almanca \u201cb\u00fcrgerliche gesellschaft\u201d kavram\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olarak \u00e7evirilerdeki \u201csivil toplum\u201d yerine \u201cburjuva toplum\u201d kavram\u0131 kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n [17]<\/a> Marx, Ekonomi Politi\u011f<\/em>in Ele\u015ftirisine Katk\u0131<\/em>, sf. 25.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n [18]<\/a> Guerin, D. (2014) Fa\u015fizm ve B\u00fcy\u00fck Sermaye<\/em>, \u00e7ev. B. Tan\u00f6r, Habitus Kitap, \u0130stanbul, sf. 36.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n [19]<\/a> Bauer, O. (2018) \u201cFa\u015fizm\u201d, Fa\u015fizm ve Kapitalizm<\/em> i\u00e7inde, Ayr\u0131nt\u0131 Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, sf. 82, 86-7.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n [20]<\/a> Guerin, Fa\u015fizm ve B\u00fcy\u00fck Sermaye<\/em>, sf. 38.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n [21]<\/a> Guerin, Fa\u015fizm ve B\u00fcy\u00fck Sermaye<\/em>, sf. 42<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n [22]<\/sup><\/a> Kuczynski, J. (1979) Nazi Y\u00f6netimi Alt\u0131nda \u0130\u015f\u00e7i S\u0131n\u0131f\u0131 ve \u00c7al\u0131\u015fma Ko\u015fullar\u0131<\/em>, \u00e7ev. N. Himmeto\u011flu, Bilim Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, sf. 49<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n [23]<\/a> 2 Eyl\u00fcl 1919 tarihli Visochi Kararnamesi<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n [24]<\/a> Guerin, Fa\u015fizm ve B\u00fcy\u00fck Sermaye<\/em>, sf. 28-29<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n [25]<\/a> Guerin, Fa\u015fizm ve B\u00fcy\u00fck Sermaye<\/em>, sf. 35.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
\r\n\r\n\r\n